دارِع : كسى كه لباس جنگى پوشيده است
حاسِر : كسى كه لباس جنگى ندارد
أنبَى : نگهدارنده تر، بى اثر كننده تر
التَوُوا : جمع شويد، دور بزنيد، خود را بپيچيد
أموَر : مضطرب كننده تر است
أسِنَّة : جمع سنان : نيزه
أطرَد : برطرف كننده تر است
ذِمَار : آنچه حفظ و مراعاتش لازم است
يَحُفّون : دور مى زنند، احاطه ميكنند
يَكتَنِفون : در حفظ و حمايت خود مى گيرند
حِفَافَيها : دو طرف آن
أجزَأ : كفايت كرد، بايد كفايت كند
قِرن : حريف جنگى 

(در سال ۳۷ هجرى در جنگ صفّين براى تشويق ياران به جهاد فرمود).
۱. آموزش نظامى (تاكتيك هاى رزم انفرادى):
زره پوشيده ها را در پيشاپيش لشكر قرار دهيد، و آنها كه كلاه خود ندارند، در پشت سر قرار گيرند، دندان ها را در نبرد روى هم بفشاريد، كه تأثير ضربت شمشير را بر سر كمتر مى كند، در برابر نيزه هاى دشمن، پيچ و خم به خود دهيد كه نيزه ها را مى لغزاند و كمتر به هدف اصابت مى كند، چشم ها را فرو خوابانيد، كه بر دليرى شما مى افزايد.
و دل را آرام مى كند، صداها را آهسته و خاموش سازيد كه سستى را مى زدايد. پرچم لشكر را بالا داريد و پيرامون آن را خالى مگذاريد و جز به دست دلاوران و مدافعان سر سخت خود نسپاريد، زيرا آنان كه در حوادث سخت ايستادگى مى كنند، از پرچم هاى خود بهتر پاسدارى مى نمايند و آن را در دل لشكر نگاه مى دارند، و از هر سو، از پيش و پس و اطراف، مراقب آن مى باشند، نه از آن عقب مى مانند كه تسليم دشمن كنند و نه از آن پيشى مى گيرند كه تنها رهايش سازند.
هر كس بايد برابر حريف خود بايستد و كار او را بسازد و به يارى برادر خود نيز بشتابد، و مبارزه با حريف خود را به برادر مسلمان خود وامگذارد كه او در برابر دو حريف، قرار گيرد، حريف خود، و حريف برادرش.
 

سخنى از آن حضرت (ع) در برانگيختن اصحابش به جهاد:
آن گروه از جنگاوران را، كه زره بر تن دارند، پيش داريد و آنان را كه زره بر تن ندارند، در عقب بگماريد. دندانها را بر هم فشاريد، كه اين كار، شمشيرها را از كاسه سر بيشتر دور كند. چون نيزه را به سوى شما گرفتند بيدرنگ، بپيچيد كه اين كار، شما را از آسيب سر نيزه ها در امان مى دارد.
ديدگان را فرو خوابانيد، كه اين كار بر شهامت شما مى افزايد و دل را آرامش مى بخشد. صداهايتان را پست كنيد، كه اين كار ناتوانى و وحشت را بهتر مى راند.
پرچمتان را به اين سو و آن سو متمايل مكنيد و گردش را خالى مگذاريد و آن را جز به دست دليران سپاه مدهيد. دليرانى كه همواره از آنچه بايد دفاع كنند، دفاع مى كنند.
آنان كه به هنگام نزول سختى و بلا پايدارى مى ورزند و صبر مى كنند، گرد پرچم را مى گيرند و از پس و پيش و راست و چپ حفاظتش مى كنند. نه از آن واپس مانند، كه به دست دشمنش سپارند و نه از آن پيش افتند، كه تنهايش گذارند.
بر هر يك از شماست كه هماورد خود را از پاى در آورد و از برادر جنگجوى خود نيز حمايت كند و نبايد كه نبرد با هماورد خود را به برادر خود واگذارد تا هماورد او و هماورد برادرش همدست شده، كار برادرش را بسازند.
 

(در ميدان نبرد) کسانى را که زره بر تن دارند پيشاپيش صفوف قرار دهيد و آنها که زره ندارند پشت سر آنان قرار گيرند، دندانها را روى هم بفشاريد که اين کار تأثير شمشير را بر سر کمتر مى کند. و در برابر نيزه هاى دشمن در پيچ و خم باشيد که براى منحرف کردن نيزه ها مؤثرتر است.
نگاه چشمها را پايين بياوريد (و به انبوه و آخر دشمن نگاه نکنيد) چرا که براى قوّت و قدرت قلب، بهتر و مايه آرامش بيشتر دل هاست. صداها را خاموش کنيد (و کمتر سخن بگوييد) چرا که سستى را دور مى سازد.
از پرچم خود به خوبى پاسدارى کنيد و آن را به اين طرف و آن طرف مايل نسازيد و اطراف آن را خالى نکنيد و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسخت خود، نسپاريد، زيرا آنان که در حوادث سخت در برابر مشکلات ايستادگى مى کنند همانها هستند که از پرچمشان به خوبى پاسدارى مى نمايند، گرداگرد آن را مى گيرند و از چپ و راست و از پيش و پس مراقب آن هستند، نه از آن عقب مى مانند که تسليم دشمنش کنند و نه از آن پيشى مى گيرند که رهايش سازند.
هر کس بايد در برابر حريف خود بايستد و با برادر هم رزمش مواسات کند و هرگز حريف خودرا به او وامگذارد که او در برابر دو حريف قرار گيرد حريف خودش و حريف برادرش.
 

زره پوشيدگان را پيش بداريد. و كسانى را كه خود ندارند، واپس بگماريد. دندانها را سخت بفشاريد، كه شمشيرها را از رسيدن به كاسه سر باز مى گرداند. و پيرامون نيزه ها بپيچيد كه آن پيچيدن، نيزه ها را اين سو و آن سو مى راند، تا آسيب چندان نرساند، و ديده ها را فرو خوابانيد كه دليرى را مى افزايد، و دل را بهتر آرام نمايد، و بانگها را آهسته كنيد، كه بد دلى را بيشتر مى زدايد.
و پرچم خود را بالا بداريد، و پيرامون آن را خالى مگذاريد، و مدهيد آن را جز به دست دلاوران، و آنان كه حمايت كنند چيزى را كه واجب است حمايت آن، كه شكيبايان، هنگام نازل شدن بلاها كسانى هستند، كه گرد پرچم خود را دارند، و دو پهلو و پشت و پيش آن را خالى نمى گذارند، نه از آن پس مى مانند تا به دشمنش بسپارند، و نه از آن پيش مى افتند، كه تنهايش گذارند. هر يك از شما كار حريف خود بسازد، نيز به يارى برادر مسلمان خويش بپردازد، و كار هماورد خود را به عهده برادر خويش وانگذارد تا او ناچار شود دو تن را از پا در آرد.
 

از سخنان آن حضرت است در ترغيب يارانش به جهاد:
زره پوش را پيش اندازيد، و بى زره را پشت سر قرار دهيد، دندانها را به هم بفشاريد كه در برابر فرود آمدن شمشيرها بر فرق سر پايدارتر است، در برابر نوك نيزه ها خود را به پيچيد كه در رد نيزه دشمن اثرش بيشتر است، به دشمن خيره نشويد كه موجب افزايش قوّت قلب و آرامش دلهاست، فريادها را خاموش كنيد زيرا سستى و ترس را بهتر بر طرف مى سازد، پرچم را به اين طرف و آن طرف متمايل و دور آن را خالى ننماييد، و آن را جز به دست دلاوران و آنان كه از مال و جان شما دفاع مى كنند ندهيد، قطعا آنان كه در برابر حوادث ايستادگى مى كنند همانانند كه گرد پرچم خود دور زده، آن را از هر طرف و از پس و پيش مواظب هستند، نه از آن عقب مى افتند تا تسليم دشمن كنند، نه از آن پيشى مى گيرند تا تنهايش گذارند.
هركس در برابر هماوردش بايستد، و برادرش را با جان خود يارى دهد، و حريفش را به او وامگذارد كه او برابر دو حريف قرار بگيرد، يكى حريف خودش و ديگر حريف برادرش.
 

شرح : پیام امام امیر المومنین ( مکارم شیرازی )پيام امام اميرالمؤمنين عليه السلام، ج 5، ص: 266-255 وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ في حثّ أصحابه على القتال.از سخنان امام عليه السلام كه در تشويق يارانش به جهاد ايراد فرموده خطبه در يك نگاه:اين خطبه همان گونه كه در عنوان آن آمده است به منظور تشويق ياران امام عليه السلام به مسأله جهاد ايراد شده است زيرا به تصريح شارحان نهج البلاغه اين خطبه قبل از جنگ صفين بيان گرديده، به همين دليل به چند نكته مهم در اين خصوص، اشاره شده است:1- در آغاز خطبه، مطالب دقيق و حساب شده اى در مورد روش هاى جنگى و انتخاب بهترين روشها و طرز برخورد با دشمن به گونه اى كه با كمترين ضايعات بيشترين نتيجه گرفته شود، ذكر فرموده است.2- در بخش ديگرى از اين خطبه امام عليه السلام ضمن تعريف و تمجيد رزمندگان سپاهش، آنها را از پذيرفتن ننگ فرار بر حذر مى دارد و مقامات شهدا و افتخارات آنها را يادآور مى شود.3- در بخش سوّم به دشمنان لجوج و خيره سر، نفرين مى كند و دل هاى دوستان مجاهد را از اين طريق نيز تقويت مى بخشد. آموزش فنون جنگ ـ هفت دستور مهم!به گفته بعضى از محدّثان بزرگ اين خطبه سرآغازى به اين شرح داشته است : «إنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ دَلَّکُمْ عَلَى تِجارَة تُنْجِيکُمْ مِنْ عَذابِ أليْمِ وَتُشْفِي بِکُمْ عَلَى الْخَيْرِ الإيْمَانُ باللهِ وَالْجِهَادُ فِي سَبِيْلِ اللهِ وَجَعَلَ ثَوابَهُ مَغْفِرَةً لِلذنبِ وَمَسْاکِنَ طَيِّبَة فِي جَنّاتِ عَدْن وَقَالَ عَزَّوَجَلَّ إنَّ اللهَ يُحِبُّ الَّذِيْنَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبْيِلهِ صَفّاً کَاَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ فَسَوُّوا صُفُوفَکُمْ کَالْبُنْيانِ الْمَرْصُوصِ فَقَدِّمُوا الدّارِعَ...;خداوند متعال شما را به تجارتى دعوت کرده است که سبب نجاتتان از عذاب دردناک الهى و نزديک شدن به خير و سعادت مى گردد و آن عبارت است از «ايمان به خدا» و«جهاد» در راهش و پاداش آن را آمرزش گناهان و قصرها و مسکن هايى پاکيزه در بهشت جاويدان قرار داده است و نيز فرموده : خداوند کسانى را دوست مى دارد که در راه او پيکار مى کنند در صفى، همچون بنيانى آهنين بنابراين صفوف خودرا مرتب کنيد همچون بنيانى آهنين و آنها را که زره  به تن دارند مقدّم داريد...»(1).سپس در ادامه اين سخن به هفت دستور مهم جنگى اشاره مى فرمايد; دستوراتى که مى تواند ضايعات را به حدّ اقل برساند و پيروزيها را به حدّ أکثر.نخست مى فرمايد : «کسانى را که زره بر تن دارند پيشاپيش (صفوف) قرار دهيد و آنها که زره ندارند پشت سر آنان قرار گيرند» (فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ(2) وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ(3)).بديهى است آنها که زره بر تن دارند آسيب کمترى از تير و نيزه و شمشير مى بينند و به همين دليل، سلطه دشمن بر آنها کمتر خواهد بود و گروه بى زره مى توانند از پشت سر آنها به حملات خود ادامه دهند.از اين تعبير، استفاده مى شود که گروهى در ميدان جنگ زره نداشتند يا به خاطر کمبودها و مشکلات جامعه اسلامى و يا به خاطر اين که پوشيدن زره براى بعضى سخت و سنگين و مانع تحرّک بوده و زره را افراد نيرومندتر مى پوشيدند.در دوّمين دستور مى فرمايد : «دندانها را روى هم بفشاريد که اين کار تأثير شمشير را بر سر کمتر مى کند» (وَعَضُّوا عَلَى الاَْضْرَاسِ(4). فَإنَّهُ أَنْبَى(5) لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ(6)).همان گونه که در شرح خطبه يازدهم گفتيم اين خطبه دو فايده دارد، نخست اين که : ترس و وحشت را زايل مى کند يا به حدّ اقل مى رساند از همين رو انسان هنگامى که از ترس مى لرزد اگر دندانها را محکم بر هم بفشارد لزرش او کمتر يا ساکت مى شود، ديگر اين که استخوانهاى سر را محکم نگه مى دارد و در برابر ضربات دشمن آسيب کمترى مى بيند.در سوّمين دستور مى فرمايد : «در برابر نيزه هاى دشمن در پيچ و خم باشيد چرا که براى منحرف کردن نيزه ها مؤثّرتر است» (وَالْتَوُوا(7) فِي أَطْرَافِ الرِّمَاحِ. فَإنّهُ أَمْوَرُ(8) لِلاَْسِنَّةِ).اين دستور شبيه چيزى است که امروز مى گويند : هنگامى که کسى مى خواهد به سوى شما تيراندازى کند به چپ و راست حرکت کنيد و به اصطلاح به صورت «زيگ زاگ» جاى خودرا پيوسته تغيير دهيد تا دشمن نتواند درست نشانه گيرى کند.قابل توجه اين که بعضى از شارحان «نهج البلاغه» چنين پنداشته اند که منظور استفاده از پيچ و خم خوردن، هنگام حمله با نيزه به دشمن است که فشار نيزه را بر بدن دشمن بيشتر مى کند ولى با توجه به اين که دستورات قبل از اين دستور و بعد از اين دستور فنون دفاع را بيان مى کند معنى اوّل بسيار مناسب تر است، مخصوصاً تعبير به «فى» چندان تناسبى با معنى دوّم ندارد و تعبير به «امور» از مادّه «مور» به معنى اضطراب نيز تناسب با همين معنا دارد (دقّت بفرماييد).در چهارمين دستور مى فرمايد : «نگاه چشمها را پايين بياوريد (و به انبوه و آخر لشکر دشمن نگاه نکنيد) چرا که براى قوت و قدرت قلب بهتر و مايه آرامش بيشتر دل هاست» (وَغُضُّوا الاَْبْصَارَ فَإنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ(9)، وَأَسْکَنُ لِلْقُلْوبِ).اين دستور، بر خلاف دستورات پيش جنبه روانى دارد و مى دانيم هر قدر روحيه سربازان در سطح بالاترى باشد، اميد به پيروزى بيشتر است به همين دليل امام (عليه السلام) بارها بر اين معنى تأکيد مى فرمود، که نمونه هاى آن در خطبه هاى 11 و 66 گذشت.در پنجمين دستور مى فرمايد : «صداها را خاموش کنيد (و کمتر سخن بگوييد) چرا که سستى را دور مى سازد» (وَأَمِيتُوا الاَْصْوَاتَ. فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ).بديهى است هنگامى که انسان مشغول سخن گفتن شود بخشى از نيروى فکرى و همچنين بخشى از نيروى جسمانى او در اين راه مصرف مى شود و از تمرکز فکر و توجّه به حملات حساب شده دشمن مى کاهد.به همين دليل دشمنان خاموش و بى سروصدا خطرناک تر به نظر مى رسند و لذا در ارتباط با جنگ «بدر» مى خوانيم : هنگامى که سپاه اسلام، در برابر سپاه کفر، قرار گرفت لشکر قريش از کمى نفرات لشکر اسلام تعجب کردند و فکر کردند لشکر بيش از آن است که مى بينند و احتمالاً در پشت تپه ها پنهان شده اند که در موقع حساس وارد عمل شوند، لذا «عمير بن وهب» را فرستادند که اطراف ميدان را جستجو کند. «عمير» سوار اسب شد و در گرداگرد بيابان به جستجو پرداخت ، چيزى نديد، به سوى لشکرگاه برگشت و گفت : سپاه اسلام، همين جمعيّتى که در حدود سيصد نفرند مى باشند و کمينى ندارند ولى چنان قيافه هايى ديدم که گمان مى کنم شتران آنها براى ما مرگ و نابودى همراه دارند و زهر کشنده در بار دارند سپس افزود :« اَمّا تَرَوْنَهُمْ خُرْساً لاَ يَتَکلَّمُونَ يَتَلَمَّذُوْنَ تَلَمُّذَ الاَفاعِيّ مَالَهُمْ مَلْجأٌ إلاّ سُيُوفُهُمْ وَمَا أراهُمْ يُوَلُّونَ حَتّى يُقْتَلُوا وَلاَ يُقْتَلُونَ حَتّى يَقْتُلُوا بِعَدَدِهِمْ; آيا نمى بينيد که آنها خاموشند و سخن نمى گويند و همچون افعيان خاموش، زبان در اطراف دهان مى گردانند آنها پناهگاهى جز شمشيرها ندارند و هرگز پشت به جنگ نمى کنند، مى ايستند تا کشته شوند و کشته نمى شوند تا به شمار خود از دشمن بکشند».سپس افزود : «درست در اطراف اين مطلب دقت کنيد که جنگ با آنها کار آسانى نيست»(10).در ششمين دستور مى فرمايد : «از پرچم خود به خوبى پاسدارى کنيد و آن را به اين طرف و آن طرف مايل نسازيد و اطراف آن را خالى نگذاريد و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسخت خود نسپاريد» (وَ رَايَتَکُمْ فَلاَ تُمِيلُوهَا وَلاَ تُخِلُّوهَا(11)، وَلاَ تَجْعَلُوهَا إلاَّ بِأَيْدِي شُجْعَانِکُمْ. وَالمَانِعِينَ الذِّمَارَ(12) مِنْکُمْ).سپس با يک استدلال منطقى اين سخن را تکميل مى فرمايد، مى گويد : «زيرا آنان که در حوادث سخت در برابر مشکلات (ميدان نبرد) ايستادگى مى کنند همانها هستند که از پرچمشان به خوبى پاسدارى مى نمايند، گرداگرد آن را مى گيرند و از چپ و راست، و از پس و پيش، مراقب آن هستند، نه از آن عقب مى مانند که تسليم دشمنش کنند و نه از آن پيشى مى گيرند که رهايش سازند !» (فَإنَّ الصَّابِرِينَ عَلَى نُزُولِ الْحَقَائِقِ(13) هُمُ الَّذِينَ يَحُفُّونَ برَايَاتِهمْ، وَيَکْتَنِفُونَهَا; حفَافَيْهَا(14)، وَوَرَاءَها، وَأَمَامَها; لاَ يَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَيُسْلِمُوهَا، وَلاَ يَتَقَدَّمُونَ عَلََيْهَا فَيُفْرِدُوهَا).در زمانهاى پيشين، پرچم در ميدان جنگ، نقش بسيار مهمى داشت چرا که سبب ارتباط و بهم پيوستن صفوف بود، و هنگامى که جنگجويان در اطراف و وسط ميدان به نبرد مى پرداختند در مواقع لزوم به سوى پرچم گرد مى آمدند تا صفوف خودرا ترميم کنند و به حملات مجدّد بپردازند، اگر پرچم سقوط مى کرد لشکر سرگردان مى شد و گاه متلاشى مى گشت، به همين دليل طرف مقابل هميشه سعى داشت پرچم را به روى خاک بيفکند و مدافعان پرچم، با جان و دل از آن حمايت مى کردند و سقوط پرچم دليل بر شکست بود، و در يک جمله برپايى پرچم نشانه قدرت و سبب قوت قلب جنگجويان و حلقه اتصال آنها به يکديگر بود، و دستورات فرماندهى در کنار پرچم صادر مى شد.از همين رو امام (عليه السلام) مؤکدترين دستورات را براى حفظ پرچم در جمله هاى بالا داده است، از يکسو مى فرمايد : محل پرچم بايد ثابت باشد و پاسداران آن شجاعترين افراد باشند و از سوى ديگر توصيه مى کند که پاسداران پرچم هرگز آن را تنها نگذارند و از تمام اطراف مراقب آن باشند، نه پيشى بگيرند، و نه از آن عقب بيفتند، و اين سنبل اقتدار و عظمت را از جان و دل نگهدارى کنند.در داستان معروف جنگ «خيبر» که ده ها روايت درباره آن در کتب شيعه و اهل سنت نقل شده مى خوانيم که روز اوّل پيغمبر (صلى الله عليه وآله) پرچم را به دست «ابو بکر» داد او رفت و موفّق به فتح قلعه هاى محکم خيبر نشد، روز دوّم به دست «عمر» داد باز توفيقى نصيب لشکر اسلام نگرديد. در آن هنگام پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : «لاَُعْطِيَنَّ الرّايَةَ غَداً رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللهُ وَرَسُولُهُ کَرّارٌ غَيْرُ فَرّار يَفْتَحُ اللهُ عَلَيْهِ; فردا پرچم را به دست مردى مى سپارم که خدا و رسولش را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز او را دوست مى دارند مردى که پيوسته به دشمن حمله مى کند و هرگز فرار نمى کند و خداوند اين قلعه هاى «خيبر» را به دست او مى گشايد»(15).فردا صبح که شد گردنها از هر سو کشيده شد که آن شخص کيست و هر کسى (از شجاعان) آرزو مى کرد اى کاش پيامبر (صلى الله عليه وآله) پرچم به او بسپارد. ولى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) على (عليه السلام) را صدا زد و پرچم را به او سپرد و در همان روز تمام قلعه هاى «خيبر» گشوده شد و خيبريان بعد از جنگ نمايان على (عليه السلام)، ولشکر اسلام تسليم شدند.اين دلالت بر نهايت اهميّت نقش پرچم و پرچمدار در جنگهاى آن زمان دارد.در عصر خود على (عليه السلام) نيز اين معنى تکرار شد که «مالک اشتر» پرچمدار لشکر اميرمؤمنان على (عليه السلام) مى خواست پرچم را به دست يکى از شجاعان بسپارد و خودش وارد کارزار شود، پرچم را به «حارث بن همام نخعى» که مرد شجاعى بود سپرد و به او چنين گفت : من مى دانم که تو تا پاى جان ايستاده اى و اگر اين صفت را در تو نمى ديدم پرچم را از تو مى گرفتم و اين افتخار را نصيب تو نمى کردم، او هم در جواب گفت : «به خدا سوگند اى مالک من امروز تو را خوشحال خواهم کرد يا به شهادت نايل مى شوم»(16).سپس امام (عليه السلام) در هفتمين و آخرين دستور اشاره به يکى ديگر از تاکتيکهاى جنگ آن روز کرده مى فرمايد : «هر کس بايد در برابر حريف خود بايستد و با برادر هم رزمش مواسات کند و هرگز حريف خودرا به او وامگذارد که او در برابر دو حريف قرار گيرد، حريف خودش و حريف برادرش !» (أجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ(17)، وَآسَى(18) أخَاهُ بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يَکِلْ قِرْنَهُ إلَى أَخِيهِ فَيَجْتَمِعَ عَلَيْهِ قِرْنُهُ وَقِرْنُ أخِيهِ).مفهوم دقيق اين سخن هنگامى آشکار مى شود که وضع جنگهاى آن زمان را بخوبى بدانيم در آن زمان جنگ به سه صورت، انجام مى شد (و حتى گاهى در يک ميدان هر سه صورت تحقق مى يافت).نخست : اين که يکى از شجاعان لشکر به وسط ميدان مى آمد و از شجاع ديگرى از لشکر دشمن دعوت به مبارزه مى کرد و اين دو با هم مى جنگيدند تا يکى از دو نفر از پاى درآيد.و گاه چند نفر به ميدان مى آمدند و هر کدام در برابر حريفى قرار مى گرفتند و به همان صورت پيکار شروع مى شد.و گاه جنگ مغلوبه و به اصطلاح تن به تن مى شد و هر دو لشکر به هم مى ريختند.البتّه نوع چهارمى هم وجود داشت که جنگ ناجوانمردانه شمرده مى شد و آن اين که : گروهى بر سر يک نفر مى ريختند و او را از هر طرف زير ضربات خود قرار مى دادند.جمله بالا ظاهراً اشاره به همان قسم دوّم است که چند نفر جنگجو در مقابل چند حريف قرار مى گرفتند در اين صورت نبايد هيچ يک حريف خود را به ديگرى واگذارد، بلکه هر کدام بايد به حريف خود بپردازد و مواسات و مساوات را برقرار سازند.از اين دستورات هفتگانه به خوبى استفاده مى شود که مديريت امام (عليه السلام) در مسأله جنگ، تا چه حدّ حساب شده بود که ياران و سربازان خودرا پيش از جنگ با دقيق ترين فنون جنگ آن روز آشنا مى ساخت.(19)* * *پی نوشت:1. کافى، جلد 5، صفحه 39، حديث 4.2. «دارع» به معنى کسى است که زره پوشيده، از مادّه «درع» (بر وزن فعل) به معنى زره گرفته شده است.3. «حاسر» به معنى کسى است زره ندارد از مادّه «حسر» (بر وزن عصر) به معنى برهنگى گرفته شده است.4. «اضراس» جمع «ضرس» (بر وزن حرص) گاه به معنى دندان و گاه به معنى خصوص دندانهاى آسيابى يا دندان عقل آمده است.5. «انبى» از مادّه «نبو» (بر وزن عفو) به معنى کارگر نشدن و پيشرفت نکردن است.6. «هام» جمع «هامه» (بر وزن قامه) به معنى سر انسان يا سر هر موجود ذى روحى است.7. «التووا» از مادّه «التواء» به معنى پيچيدن يا به اين طرف و آن طرف مايل شدن است.8. «امور» از مادّه «مور» (بر وزن غور) که گاه به معنى جريان سريع و گاه به معنى رفت و آمد واضطراب و تموّج است گرفته شده، و در خطبه بالا معنى دوّم منظور است.9. دو واژه «أربط للجأش» در خطبه قبل تفسير شد.10. منتهى الآمال، جلد اوّل وقايع سال دوّم هجرى.11. «لاتخلّوا» از مادّه «تخليه» گرفته شده که به معنى خالى کردن و رها نمودن است بنابراين صحيح آن است که «خ» در آن مفتوح باشد چرا که از باب تفعيل است.12. «ذمار» (بر وزن فشار) به معنى چيزى است که بايد آن را حفظ کرد و پاسدارى نمود.13. «حقايق» جمع «حاقّه» (بر وزن جادّه) به معنى حادثه شديد و سخت است.14. «حفافى» تثنيه «حفاف» (بر وزن کتاب) به معنى طرف چيزى است و «حفافيها» در اين جا اشاره به دو طرف پرچم است سمت راست و چپ.15. کامل ابن اثير، جلد 2، صفحه 219 و تفسير ثعلبى (مطابق نقل غايه المرام صفحه 467) و صحيح مسلم، جلد 4، کتاب فضائل الصحابه حديث 32 و صحيح بخارى، جلد 5، صفحه 171 باب غزوه خيبر (البتّه در صحيح بخارى و مسلم فقط جمله اخير درباره على (عليه السلام) ذکر شده است).16. شرح نهج البلاغه علامه تسترى، جلد 13، صفحه 558.17. «قرن» به معنى هماورد و کسى که همطراز انسان در شجاعت در ميدان نبرد و گاه به هر کسى که همطراز باشد قرن گفته مى شود و در اصل از واژه «قرن» به فتح قاف و اقتران گرفته شده که به معنى نزديک شدن دو چيز يا چند چيز به يکديگر است و زمان طولانى را از اين جهت قرن مى گويند که گروهى از نسلها در آن در کنار يکديگر قرار مى گيرند.18. «آسى» از مادّه «وسى» (بر وزن مشى) به معنى کمک کردن گرفته شده است و مواسات به معنى معاضدت و يارى کردن يکديگر مى آيد.19. سند خطبه: از كسانى كه اين خطبه را نقل كرده اند نصر بن مزاحم (متوفاى 202 قمرى) در كتاب صفين است. مورخ مشهور طبرى نيز در تاريخ خود آن را در حوادث سال 37 هجرى از ابو مخنف نقل مى كند. اين خطبه در كتاب الجهاد كافى و كتاب الفتوح ابن اعثم كوفى نيز آمده است.(مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 277). 

شرح علامه جعفریتعليم ياران در كار جنگ:«فقدموا الدارع و اخروا الحاسر غضوا علي الاضراس فانه انبي للسيوف عن الهام و التووا في اطراف الرماح فانه امور للاسنه و غضوا الابصار فانه اربط للجاش و اسكن للقلوب و اميتوا الاصوات فانه اطرد للفشل» (در صف آرايي و حمله بر دشمن) (زره‌پوش را بر بي‌زره مقدم بداريد و دندانها و بر هم بفشاريد زيرا اين حالت بهتر مي‌تواند شمشير را از فرق سر برگرداند و در موقع وارد كردن نيزهها بر بدن دشمن به پيچيد زيرا اين حركت و پيچيدن زخم را كاري‌تر و شكاف را عميق‌تر مي‌سازد. و پلك چشمها را روي هم بگذاريد (بهم نزديك كنيد) زيرا اين حالت دلها را محكمتر و آرامتر مي‌نمايد صداها را بخوابانيد زيرا بهترين عامل براي برطرف ساختن زبوني و شكست بي‌سروصدا بودن در ميدان كارزار است).موقعي كه عضوي از پيكر انساني چنان فاسد شد كه نه تنها موجب افساد ديگر اعضاي آن پيكر گشت بلكه تباهي خود آن عضو با مجموع اعضاي ديگرش را نيز نتيجه داد نبايد در ريشه كن كردن آن هيچگونه مسامحه‌اي روا داشت. اين مبحث را براي آن مطرح كرديم كه ممكن بعضي اشخاص چنين تصور كنند كه اين توصيه بر خشونت در ميدان كارزار و اين دستور بر صلابت و بيرحمي در كشتار با آن دل پر عاطفه و مهر اميرالمومنين عليه‌السلام چگونه سازگار مي‌باشد؟ پاسخ اين سئوال با نظر دقيق به علت بوجود آمدن جنگ و قرار گرفتن دو گروه متخاصم در مرز زندگي و مرگ در رويارويي يكديگر و فساد و افساد عضو تباه شده در پيكر كاملا روشن است.1- اينكه دو گروه از انسانها شمشير بدست به ميدان كارزار كشيده شده و هر يك از آن دو نابودي ديگري را مي‌خواهد لازمه‌اش اينست كه هر يك از آن دو گروه با اندك مسامحه‌اي خود را محكوم نابودي مي‌نمايد. پس آنچه كه ضروري و اولي است آن تفاهم و تعاون ميان افراد انساني است كه از كشيده شدن آنان به ميدان جنگ و كشتار جلوگيري كند و در آن صورت كه آن تفاهم و تعاون نتوانست كاري انجام بدهد و تمايلات هوسبازانه و خودپرستي و خود كامگيها آنها را شمشير بدست روياروي هم قرار داد و هيچگونه راهي براي صلح و سازش و متاركه جنگ باقي نماند بديهي است كه چاره‌اي جز گلاويز شدن جدي دو طرف باقي نخواهد ماند. و در آن صورت كه جنگ يكي از دو طرف با ديگري بر مبناي حق باشد نه برمبناي هوي و هوس و خودپرستي و خودكامگي قطعي است كه از نظر او وارد كردن زخم بر بدن دشمن يا كشتن وي درست مانند عمل جراحي است كه در آن به حداقل قناعت مي‌شود.2- بايد ديد علت اساسي كشتن يك يا چند نفر انسان چه به عنوان محارب در جامعه اسلامي يا در ميدانهاي جنگ چيست علت حقيقي همان است كه در عنوان مبحث گفتيم: موقعي كه عضوي از پيكر انساني چنان فاسد شود كه نه تنها موجب افساد ديگر اعضاي آن پيكر گردد بلكه تباهي خود آن عضو با مجموع اعضاي ديگرش را نيز داد نبايد در ريشه كن كردن آن هيچگونه مسامحه‌اي روا داشت زيرا اين مسامحه چه ناشي از ترحم و مهر و محبت باشد و چه معلول بي‌توجهي به اهميت حياتي قضيه موجب از ارزش افتادن و تباهي ديگر اعضاي پيكر جامعه خواهد گشت.****«و رايتكم فلا تميلوها و لاتخلوها و لا تجعلوها الا بايدي شجعانكم و المانعين الذمار منكم فان الصابرين علي نزول الحقايق هم الذين يحفون براياتهم و يكتنفونها حفافيها و ورائها و امامها لا يتاخرون عنها فيسلموها و لا يتقدمون عليها فيفردوها» (و بيرق را به اين سو و آن سو نكشانيد و پيرامون آنرا خلوت نكنيد بيرق را فقط بدست دلاوران و مرداني غيور و رزم‌آوراني بسپاريد كه داراي حميت و غيرت براي حفاظت وابستگان نيازمند به حفظ و نگهباني باشند زيرا كساني كه تحمل فرود آمدن حوادث سخت و كوبنده را دارند كساني هستند كه دور بيرقهاي خود مي‌گردند و به محافظت راست و چپ و پس و پيش آنها با جديت كامل مي‌پردازند آنان از بيرقها عقب تر نمي‌افتند تا آنها را تسليم دشمن نمايند و از آنها پيش نمي‌افتند تا آنها را تنها بگذارند.)در ميدان جهاد نيروهاي اساسي را خواه قراردادي و اعتباري باشد و خواه واقعي عيني به انسانهائي بسپاريد كه هم از قدرت عضلاني برخوردار باشند و هم از عظمت شخصيت و هم از تخصص در فنون جنگ. در مقابله با دشمن كه به جنگ و كشتار منتهي مي‌شود چند قسم نيرو وجود دارد كه عمده آنها چند قسم است:قسم يكم- نيروي مادي عيني است مانند اسلحه و آذوقه و قدرت عضلاني و تندرستي سلحشوران.قسم دوم- نيروي فكري و ديگر قواي مغزي مانند هشياريهاي گوناگون و قدرت حدس و غيرذلك.قسم سوم- نيروي رواني مانند شجاعت و استقامت و شهامت و دلاوري.قسم چهارم- عظمت و شخصيت كه عدالت و عفت و تقوي اساسي‌ترين عناصر آن است.قسم پنجم- نيروهاي اعتباري و قراردادي است مانند علامات مقامات لشكري و بيرق و علم و پرچم و غيرذلك.اهميت هر يك از اين اقسام بستگي به چگونگي موقعيتي دارد كه جهاد آنرا اقتضاء مي‌كند. در جنگهاي تن به تن و در هر موردي كه طرفين كارزار روياروي هم قرار بگيرند موضوع بيرق كه يك علامت قراردادي كاملا رسمي و به دريافتهاي مشترك فرهنگي اقوام و ملل منتهي مي‌گردد اهميت فوق‌العاده دارد در زمانهاي گذشته برافراشته بودن و اهتراز بيرق و علم علامت استمرار نيروي جنگ يكساني بود كه بيرق و علم را در دست داشتند و اضطراب و سرنگوني آن از شكست صاحبان آن از شكست صاحبان آن خبر مي‌داد. در دورانها بعدي اگر چه بيرق آن موقعيت فوق‌العاده با اهميت را در جنگها ندارد ولي هنوز به عنوان يك علامت هويت جامعه و سپاهي كه روياروي دشمن قرار گرفته است كاملا مطرح است.اميرالمومنين عليه‌السلام در اين خطبه حساسيت موضوع بيرق را بطور بسيار جالب بيان فرموده است و در موارد ديگر از سخنان مباركشان درباره اقسام ديگر از نيروهاي مادي و معنوي و قراردادي مطالب با اهميت تذكر داده‌اند. اگر بخواهيم بااهميت ترين نيروها را در اينجا متذكر شويم همان نيروي ايمان به خدا خالق كائنات و رب اعلاي انسانها است. اين همان نيروي شكست ناپذير است كه اگر شخص يا سپاهي كه برخوردار از آن است اگر هزار بار كشته شود و بدنش متلاشي گردد و بارديگر زنده شود نه احساس شكست مي‌كند و نه واقعا شكستي بر او راه يافته است زيرا صاحب اين ايمان همواره پيروز است. به همين جهت است كه آن را در شمار نيروهاي فوق نياورديم زيرا بجز قسم چهارم (عظمت شخصيت كه عدالت و عفت و تقوي اساسي‌ترين عناصر آن است) كه مانند همين نيروي ايمان از دستبرد اسلحه در امان است بقيه آنها در معرض فنا و زوال مي‌باشند. همانگونه كه در دو بيت از دو شاعر بسيار با ذوق و متعهد آمده است:1- قد غير الطعن منهم كل جارحه الا المكارم في امن من الغير2- و مجرح ما غيرت منه القنا حسنا و لا اخلقن منه جديدا1- ضربه نيزه‌ها و شمشيرها همه اعضاي آن شهداي راه كرامت و شرف انساني و آن رهروان كوي ربوبي را تغيير دادند. مگر اخلاق عالي و شريف ارواح آنان را كه از هرگونه تغيير در امانند.2- حسين (ع) سرور همه شهداي راه حق آن زخم خورده‌اي كه زخم نيزه نيكوييها و زيباييها او را دگرگون ننموده و هيچ تازه‌اي را از كهنه نساخت.****«اجزء امرو قرنه و اسي اخاه بنفسه و لم يكل قرنه الي اخيه فيجتمع عليه قرنه و قرن اخيه» (هر مردي بايد همتاي خود را در رزمگاه كفايت كند و برادر خود را با جان خود مواسات نمايد و همتاي رزمي خود را به برادرش نسپارد، تا تكليف تحمل همتاي برادرش هم به عهده او باشد).بحثي در ضرورت نظم در زندگي فردي و اجتماعي:نظم دقيق لشگريان در همه موقعيتها بايد مراعات گردد. و بحثي در ضرورت نظم در زندگي فردي و اجتماعي:اگر در سخنان مبارك اميرالمومنين عليه السلام درباره جهاد كه در نهج‌البلاغه و جاهاي ديگر آمده است دقت نمائيم خواهيم ديد كه آن حضرت با كمال آشنائي به اصول و قوانين جهاد همواره به لشكريان خود اهميت پيروي از قوانين و اصول جهاد را گوشزد مي‌فرمودند. از آنجمله تقسيم بندي گروه‌ها و افراد است كه هر يك بايد در مقام خاص خود قرار بگيرند. اين قانون امروزه از نظر ضرورت تقسيم بندي دسته گروهان گردان تيپ لشكر و سپاه و از نظر تقسيم‌بندي به انواع مختلف كارها و مقام خيلي جدي مراعات مي‌گردد و اخلال به آن ممكن است به ضررهاي بزرگي منتهي گردد. مخصوصا در دورانها معاصر كه به جهت پيچيدگي بسيار شديد موضوعات نظامگري و ابزار و وسائل زميني و هوائي و دريايي و اطلاعات و مسائل مستمر سياسي و غيرذلك مراعات نظم و قانون اهميت حياتي اساسي‌تر و حساس‌تر بوده باشد قطعي است كه به همان اندازه مراعات نظم و قانون آن مسائل اساسي‌تر و حساس‌تر خواهد بود. با توجه به حساسيت فوق‌العاده‌اي كه در پديده جهاد وجود دارد مراعات نظم و قانون اساسي‌تر از ساير امور مي‌باشد. زيرا مسئله زندگي و مرگ در كار است و ممكن است كوچكترين مسامحه و ارتكاب خلاف نظم مربوط به جهاد موجب شكست و زيانهاي جبران‌ناپذير گردد. به اضافه اينكه اميرالمومنين عليه‌السلام در چند مورد از سخنان مبارك خود دستور به مراعات نظم و توجه به آن داده از آنجمله:1- در توصيف قرآن مجيد مي‌فرمايد: الا ان فيه علم ما ياتي و الحديث عن الماضي و دواء دبكم و نظم ما بينكم (آگاه باشيد كه در قرآن است علم آنچه كه خواهد آمد و در قرآن است گفتار از گذشته و دواي درد شما و قانون ما بين شما).2- و اعظم ما افترض سبحانه من تلك الحقوق حق الوالي علي الرعيه و حق الرعيه علي الوالي فريضه فرضها الله سبحانه لكل علي كلا فجعلها نظاما لالفتهم و عزا الدينهم (و با عظمت ترين دستوري كه خداوند درباره آن حقوق مردم در ارتباط با همديگر فرموده است حق زمامدار بر افراد مجتمع و حق مجتمع بر زمامدار است اين همان دستور لازم است كه خداوند سبحان براي هر يك از آنان در مقابل طرف قرار داده است و اين حقوق براي نظم و هماهنگي آنان و ابزار عزت و عظمت دين ضرورت دارد.3- و الامانه (و لامامه) نظاما للامه و خداوند امانت را براي نظم زندگي امت قرار داده است) امانت به معناي عموم آن شامل هر چيزي است كه بايد به كسي كه صاحب آن است ادا گردد اعم از امانات مادي و غير مادي.4- فانهم ان تمموا علي فياله هذا الراي انقطع نظام المسلين (اگر آنان (اصحاب جمل) كه به جنگ با اميرالمومنين برخاسته بودند اگر در رسيدن به انجام دادن آن راي و تفكر ضعيفي كه دارند موفق شوند نظم زندگي مسلمانان از هم گسيخته مي‌شود).5- اوصيكما و جميع ولدي و اهلي و من بلغه كتابي بتقوي الله و نظم امركم (اي دو فرزند عزيزم (امام حسن و امام حسين عليهماالسلام) شما را و همه فرزندان و دودمان و هر كس را كه اين وصيت من به او برسد به تقواي الهي و نظم امورتان وصيت مي‌نمايم).ضرورت نظم در زندگي فردي و اجتماعي با جرئت مي‌توان گفت آن اندازه كه اسلام به نظم زندگي اهميت داده است در هيچ مكتب و ملتي مشاهده نمي‌شود به اضافه آيات كريمه قرآني و احاديث معتبر كه به حد لازم و كافي با اشكال گوناگون دستور به مراعات نظم و قانون زندگي داده‌اند عقل سليم و وجدان آگاه همه انسانها ضرورت نظم در زندگي انساني را چه در حد قلمرو فردي و چه در صحنه‌هاي اجتماعي در تمام موقعيتها درك نموده و تحريك و تشويق به مراعات آن مي‌نمايند. اگر از همه آن آيات كريمه و احاديث و عقل سليم و وجدان آگاه هم قطع نظر كنيم مشاهدات و تجربيات همه ساليان عمر ما به خوبي اثبات مي‌كند كه زندگي از نظم قانوني خود پيروي مي‌كند خواه انسانها آنرا بدانند و خواه ندانند خواه آنرا بپذيرند و مراعات كنند و خواه نپذيرند و مراعات نكنند چه كسي مي‌تواند ترديد كند در اينكه خشكيدن درختان و زراعتها به جهت بي آبي يا آفات مهلك گياهي هيچ نيازي به دانستن و پذيرفتن و مراعات ما ندارد و آن درختهاي خشك و زراعتها پژمرده گوش نباله‌هاي من و شما به جهت نرسيدن مواد غذايي از درخت و كشتگاه‌ها ندارد. اگر يك حقيقتي صدها سال پيش در يك جامعه بوجود آمده و با گذشت زمان داراي مختصات عليت گشته است در موقع مناسب معلول خود را بروز خواهد داد چه من و شما به آن علت اگاهي داشته باشيم يا نه و چه آنرا بپذيريم. و ارتباط خود را با آن تنظيم نمائيم يا نه.از طرف ديگر همه اقوام و ملل در طول تاريخ هر يك به فراخور درك و فرهنگ خاص خود براي نظم ارتباطات چهارگانه: 1- ارتباط انسان با خويشتن 2- ارتباط انسان با خدا 3- ارتباط انسان با جهان هستي 4- ارتباط با همنوع خود اصول و كلياتي را استنباط و مورد عمل و اجرا قرار مي‌دهند.اين استنباط و عمل و اجراء يك پديده آرايشي و عامل لذت محض نيست بلكه همه انسانها از قوم و ملتي هم كه باشند اين اصل را آگاهانه پذيرفته‌اند كه در اين جهان هستي چنان نيست كه هركسي هر چه را كه بخواهد بداند و هر چه را كه بخواهد به نحوي از انحاء بدست بياورد بدون مراعات نظم علل و مقدمات و ديگر امور مربوط به آنها براي او قابل دستيابي باشد. تمامي دانشها و معارف بشري و همچنين همه مراحل زندگي و هر قدمي كه در آن مراحل برداشته مي‌شود اگر براي زندگي و ابعاد آن هدفي منظور شود بايد آن هدف را از ميان نظمهايي معين كه منشاء اصول و قوانين است بدست آورد.هم اكنون كه اينجانب اين جملات را مي‌نويسم شاهد جوامع مختلفي در دنيا هستم كه آن جوامعي كه نظم اصول و قواعد زندگي را چه در امور اقتصادي و چه در پديده‌هاي فرهنگي و امور سياسي و حقوقي و روابط فرد و اجتماع و دولت با يكديگر. غيرذلك مراعات مي‌كنند از رفاه و آسايش و پيشرفتهاي قابل ملاحظه‌اي در مسائل اجتماعي خود برخوردارند اگر چه از يك فرهنگ اصيل و حقوقي داراي بنيادهاي عالي قابل استدلال عقلي و اقتصاد انساني برخوردار نيستند. و در مقابل اين جوامع كه از نظم مناسب زندگي پذيرفته شده خود بهره‌ورند جامعه‌هايي را مي‌بينيم كه با داشتن عالي ترين اصول و قوانين اقتصادي و فرهنگي و سياسي و حقوقي و روابط فرد و اجتماع و دولت و بطور كلي باداشتن همه گونه مباني و قوانين براي يك زندگي سعادت آميز كه ما آنرا حيات معقول مي‌ناميم نه تنها از چنين زندگي برخوردار نيستند بلكه حتي از يك زندگي طبيعي معتدل نيز محرومند. درست است كه هنگامي كه وضع و موقعيت اينگونه جوامع را تحقيق و مورد تحليل و تفسير قرار مي‌دهيم به عواملي بيرون از اختيار مردم اينگونه جوامع مي‌رسيم مانند حساسيت موقعيت جغرافيايي و سياسي و زورگويي و دخالت قدرت پرستان روزگار مي‌رسيم ولي با اينحال نبايد غفلت كنيم كه بي‌ايماني به نظم يا مسامحه در اجراي نظم خود يكي از نيرومندترين عوامل تضعيف شخصيت و هويت مردم جامعه است كه يكي از اساسي‌ترين عوامل زمينه‌ساز مطامع قدرت پرستان جهانخوار در جامعه مي‌باشد. جاي بسي تاسف است كه بعضي از اين جوامع با داشتن يك ايدئولوژي فراگير و عقلاني به جهت بي‌توجهي به مسئله نظم بر هيچ مبناي صحيحي زندگي نمي‌كنند. از مختصات اينگونه جوامع مي‌توان امور زير را در نظر گرفت:1- مشخص نبودن موقعيت اجتماعي هيچ فردي و گروهي و نهادي در آن جامعه زيرا اين اراده شخصي هر يك از افراد و گروهها است كه موقعيت او را بوده باشد!!2- نتيجه امر اول انعطاف شديد افراد و گروهها است كه به موقعيتي كه دلخواه خود آنان مي‌باشد نه مصالح اجتماع.3- همه چيز هم ممكن است و هم ممكن نيست!!4- همه چيز زشت است و هم زيباست!!5- همه افراد و گروهها از هر جهتي كه امكان داشته باشد براي همديگر هم وسيله‌اند و هم هدف!!6- منافعي كه افراد و گروهها بدست مي‌آورند مانند ربودن اموال يكديگر مي‌باشد نه سود قانوني!!7- ضررهايي كه بطور قانوني وارد يكي از افراد و گروهها مي‌شود با كمال بي‌اعتنايي بلكه با كمال بي‌شرمي مي‌خواهد آنها را متوجه فرد يا گروه ديگر نمايد گويي خداوند و قوانين طبيعت او را از ورود ضرر مستثني ساخته و فقط جز او را مستحق و محكوم به ضرر نموده است!!8- منفعت من، همه اصول و قوانين را زير پا مي‌گذارد و هر كس كه در برابر آن با كمال حق بودن مقاومت نمايد جز زوال و نابودي هيچ چاره‌اي ندارد9- در چنين جامعه‌اي نخستين عامل انساني كه نابود مي‌شود وجدان بطور عام است خواه وجدان كار باشد و خواه وجدان علمي، وجدان اقتصادي، وجدان مديريت، وجدان قضائي، وجدان سياسي، وجدان هنري، وجدان روحاني، وجدان نظامي، و وجدان فرهنگي، و به عبارت مختصرتر: به تمام مفاهيم. فعاليتهايش از درون مردم آن جامعه نابود مي‌گردد. بينوا، ايدئولوژي انساني- الهي، بينوا ادبيات و فرهنگ بسيار سازنده پويا و هدفدار، بينوا آن حقوق و اقتصاد ايده‌ال بهشتي كه در چنين جامعه‌اي نه فقط در حال احتضار در سخنان فريبنده مردم آن جامعه بسر مي‌برد بلكه لاشه‌هاي متلاشي شده آنها و استخوانهاي از هم گسيخته آنها وسيله آرايش كتابخانه‌ها و سخنان و ادعاهاي بي‌پايه آن مردم قرار مي‌گيرد همه اين تيره روزيها و سقوطهاي مرگ زا و ادعاي بي‌پايه آن مردم قرار مي‌گيرد.همه آنها يك علت دارد و آن عبارتست از جهل و عدم ايمان به اينكه زندگي نظم و قانوني دارد. براي آماده كردن جامعه براي تحقق بخشيدن به مشاركت و هماهنگي لازم براي تحقق بخشيدن به مشاركت و هماهنگي همه مردم اجتماع در كارهاي اجتماعي مطرح نمائيم: مباني فرهنگي لازم براي تحقق بخشيدن به مشاركت و هماهنگي همه مردم مجتمع در كارهاي اجتماعي پيش از همه چيز بايد بدانيم مقصود از مباني فرهنگي لازم براي مشاركت چيست؟ اگر بخواهيم اين مباني را بطور خلاصه در نظر بگيريم بايد بگوئيم: مجموع مباني مذهبي، اخلاقي، سياسي، حقوقي و روحيه جمعي و خوشبختانه از ديدگاه اسلام همه مباني مزبور كه ما آنها را در اين مبحث تحت اصطلاح بسيار متداول فرهنگ جمع آوري نموديم مي‌تواند انگيزه و عامل محرك مشاركت همه مردم در كارهاي اجتماعي بوده باشند. اگر بخواهيم مختصات بايسته‌ي زندگي اجتماعي انسانها را طبقه بندي نماييم قطعي است كه مشاركت و هماهنگي همه افراد و گروههاي مجتمع در كارهاي اجتماعي در طبقه و درجه اول قرار مي‌گيرد. اين قضيه كه مشاركت و هماهنگي مردم يك جامعه اسلامي در تحقق بخشيدن به رفع نيازهاي زندگي اجتماعي تكليفي است قطعي جاي هيچ گونه ترديد نيست. ما براي اثبات اين تكليف با اهميت دلائلي قاطع در منابع اسلامي مي‌بينم:يكم- دلائل مستقيم كه مردم را به مشاركت دسته جمعي براي بوجود آوردن مصالح زندگي اجتماعي دستور مي‌دهد مانند: و تعاونوا علي البر و التقوي و لا تعاونوا علي الاثم و العدوان (مائده آيه 2) (همياري و مشاركت براي بوجود آوردن نيكي و تقوي نماييد و همياري و مشاركت نكنيد در راه بوجود آوردن گناه و عداوت).دوم- دلائلي است كه ضرورت اهمي دادن به مجمع اسلامي و مصالح آن را بازگو مي‌كند مانند: من اصبح و لم يهتم بامور المسلمين فليس بمسلم (كسي كه صبح كند و اهتمامي به امور مسلمانان نداشته باشد مسلمان نيست.) اين تكليف ضروري اجتماعي به جهت بزرگي و پيچيدگي و داراي ابعاد متنوع امور مسلمين از قدرت يك فرد برنمي‌آيد لذا بديهي است كه كارها و خدمات اجتماعي با مشاركت و هماهنگي مردم بايد انجام بگيرد. بنابراين اصل ضرورت مشاركت و هماهنگي همه مردم جامعه اسلامي در كارهاي اجتماعي بايد به عنوان يك اصل تلقي گردد. آنچه كه در اين مبحث بايد مورد دقت و تحقيق قراربگيرد، مباني فرهنگي لازم براي تحقق بخشيدن به مشاركت و هماهنگي همه افراد و گروههاي مجتمع در كارهاي اجتماعي است.سوم- در اين آيه شريفه دقت شود كه مي‌فرمايد: محمد رسول الله و الذين معه اشداء علي الكفار رحماء بينهم … (الفتح آيه 29) (محمد صلي الله عليه و آله و سلم رسول خدا و كساني كه با او هستند به كفار شديد و مقاوم و ميان خود مهربان مي‌باشند). و در آيه ديگر كه مي‌فرمايد: ان الله يحب الذين يقاتلون في سبيل الله كانهم بنيان مرصوص (الصف آيه 4) خدا دوست دارد كساني را كه در راه خدا مي‌جنگند در حاليكه مانند بينان بسيار محكمي هستند). علت مطلوبيت تشكل و تجمع شديد مردم جامعه مسلمين در موارد مزبور در آيه شريفه جز اين نيست كه دفع تزاحم از زندگي اجتماعي نيازمند قدرت متشكل است كه بدون مشاركت جدي مردم حاصل نمي‌شود. چنانكه در بعضي احاديث آمده است:چهارم- ضرورت قاطعانه نظمي‌است كه زندگي اجتماعي مردم را امكان‌پذير مي‌سازد. فقها عالي قدر اسلامي در همه مواردي كه پاي مصالح زندگي اجتماعي مردم و دفع شرور و ناگواريها از زندگي اجتماعي مردم در ميان بوده باشد. اقدام به برآوردن و تحقق بخشيدن به آن مصالح و دفع شرور و ناگواريها را واجب كفائي براي هر كسي كه مقدور باشد مي‌دانند. فقها در بيان وجوب اقدامات اجتماعي براي دو امر مزبور (تحقق بخشيدن به مصالح و دفع شرور و ناگواريهاو اختلالات زندگي اجتماعي بطور فردي و مشاركتهاي دسته جمعي) مي‌گويند: اين وجوب بديهي‌تر از آن است كه نيازي به دليل داشته باشد.پنجم- منابع معتبر حديثي است كه فوق تواتر وارد شده و همه مردم را براي مشاركت و هماهنگي در بوجود آوردن نظم صحيص زندگي دستور مي‌دهد. به عنوان نمونه: راوي مي‌گويد: سمعت ابا عبدالله عليه‌السلام يقول لاصحابه اتقوا الله و كونوا اخوه برره متحابين في الله متواصلين متراحمين … (شنيدم امام صادق عليه‌السلام را كه به يارانش مي‌فرمود: به خدا تقوي بورزيد برادراني نيكوكار به يكديگر باشيد (براي جلب مصالح و خيرات و دفع مضار) با يكديگر بپيونديد و دلسوزبراي يكديگر باشيد). همين مضمون را كليب صيداوي نيز از امام صادق عليه‌السلام نقل كرده است. در روايتي ديگر از امام صادق عليه‌السلام چنين آمده است: يحق علي المسلمين الاجتهاد في التواصل و التعاون علي التعاطف و المواساه لاهل الحاجه و تعاطف بهضهم علي بعض حتي تكونوا كما امرالله عزوجل: (رحماء بينهم) (حق است بر مسلمانان كه در پيوستن و مشاركت و تعاون براي بوجود آوردن عواطف انساني و مواسا براي نيازمندان تا همانگونه باشد كه خداوند فرموده است: (مهرباناني در ميان خودشان). همچنين روايات وارده در ضرورت و مطلوبيت مشاركت و تشكل جمعي براي رفع نيازمنديهاي جامعه در اشكال گوناگون در ابواب مختلف احاديث و فقه اسلامي فراوان است مانند: (يدالله مع الجماعه) و (الجماعه رحمه) (دست خدا با مردمي است كه مجتمع و متشكل شده‌اند) و (اجتماع و تشكل رحمت است.)ششم- مقداري از آيات و روايات در مبغوضيت و گناه بودن تفرق و پراكندگي آمده است كه با كمال وضوح دلالت بر لزوم مشاركت و همكاري و همياري در زندگي مي‌نمايند. نمونه‌اي از آيات مبارك چنين است: و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا و اذكروا نعمه الله عليكم اذا كنتم اعداء فالف بين قلوبكم. (آل عمران آيه 30) (چنگ بزنيد همگي به طناب خداوندي و پراكنده نشويد و نعمت خداوندي را كه به شما عنايت فرموده است بياد بياوريد كه شما دشمناني بوديد ميان دلهاي شما الفت بوجود آورد …) و بديهي است كه هيچ تفرقه و پراكندگي مضرتر و زيانبارتر از تشتت و اختلاف و تفرقه در هموار ساختن مسير زندگي تصور نمي‌شود. و لا تنازعوا فتشلوا و تذهب ريحكم (الانفال آيه 46) (و با همديگر به نزاع و خصومت نپردازيد كه دچار شكست مي‌شويد و عظمت و قدرتتان نابود مي‌گردد.)از جمله منابعي كه مي‌توان براي اثبات اهميت تشكل و اجتماع و مشاركت در نظر گرفت مطوبيت عبادات دسته جمعي است مانند خواندن نماز با جماعت و نماز جمعه و اجتماع بسيار با عظمت در اعمال حج. در كتاب الاصول من الكافي ج 2 ص 487 چهار روايت درباره مطلوبيت نيايش جمعي آمده است: از آنجمله ابوخالد مي‌گويد: امام صادق عليه‌السلام فرمود: هرگز گروهي به تعداد چهل نفر براي نيايش درباره موضوعي جمع نشد مگر اينكه خداوند دعاي آنان را مستجاب فرمود و اگر تعداد آنان به چهل نفر نرسد اگر چهار نفر ده بار خدا را بخوانند خداوند قطعا دعاي آنان را مستجاب خواهد فرمود و اگر تعداد آنان به چهل نفر نرسد اگر چهار نفر ده بار خدا را بخوانند خداوند قطعا دعاي آنان را مستجاب مي‌فرمايد. و اگر تعداد دعا كنندگان به چهار نفر نرسد و فقط يك نفر دعا كند خداوند عزيز و جبار دعاي آن يك نفر را مستجاب مي‌فرمايد. با نظر به دلائلي كه تاكنون مطرح نموديم هيچ ترديدي در اين قضيه نمي‌ماند كه مبناي مذهبي فرهنگ اسلامي مشاركت و هماهنگي جدي مردم در كارهاي اجتماعي است. مخصوصا با توجه به چنين دليل (اول و دوم و سوم و چهارم و پنجم) تخلف از اين مشاركت و هماهنگي قطعا مانند تخلف از حتمي‌ترين فرايض الهي است. مباني اخلاقي مشاركت و هماهنگي مردم مجتمع در كارهاي اجتماعي رفتار اخلاقي عبارتست از بجا آوردن اعمال پسنديده و اجتناب از كردارهاي زشت با تحريك وجدان كمال جو فقط بدان جهت كه اعمال پسنديده را بايد انجام داد و از اعمال زشت بايد اجتناب نمود نه به انگيزگي سود و زيان شخصي. تعريف مزبور شامل طرز تفكرات و اراده‌ها و نيتها و گفتارها نيز مي‌باشد، يعني اگر بايسته و شايسته‌هاي امور مزبور با تكيه به وجدان كمال جو و اجتناب از ناشايسته‌هاي امور مزبور با تكيه به همان وجدان انجام بگيرد كاشف از اخلاق رشد يافته انسان خواهد بود.حال ببينيم مباني اخلاقي مشاركت و هماهنگي مردم مجتمع در كارهاي اجتماعي چه معني دارد؟ كسي كه ضرورت مشاركت و هماهنگي مزبور را ناشي از اين علت بداند كه زندگي اجتماعي بدون مشاركت و هماهنگي امكان پذير نيست و به حكم ضرورت مزبور شركت در همياري و هماهنگي در كارهاي اجتماعي نمايد چنين كسي در كارهاي خود بطور مجبور عمل مي‌كند و او از بدست آوردن ارزشهاي اخلاقي محروم است چنانكه تنفس براي ضرورت زندگي امري است جبري و داراي هيچ ارزشي نيست. بنابراين براي اينكه يك حركت دسته جمعي براي مصالح اجتماع انگيزه اخلاقي داشته باشد و از ارزش برخوردار باشد بايد به وجدان كمال جو كه متفكران بعضي از جوامع آن را وجدان اخلاقي مي‌نامند مستند بوده باشد و ما مي‌دانيم كه وجدان اخلاقي همواره در پرتو معرفت به اصل و قانون حركت مي‌كند چنانكه قطب نما با قانون مربوط به صفحه خود حركت مي‌كند و قطب را نشان مي‌دهد لذا هر فرد و جمعي كه بخواهد با مبناي اخلاقي در مشاركت و هماهنگي در كارهاي اجتماعي حركت كند بايد دو موضوع را مانند دو ركن اساسي حركت اخلاقي در مشاركت و هماهنگي داشته باشد:موضوع يكم- درك و معرفت عظمت نوع انساني و اينكه قدم برداشتن و كار براي برطرف كردن نيازهاي اين نوع محبوبيت خود را از ذات وجدان كه عاملي براي فطرت است كسب مي‌كند.موضوع دوم- اراده و تصميم جدي براي حركت در مسيري است كه وجدان آگاه آنرا براي پيمودن به سوي خدمت شايسته به انسانها همواره و روشن ساخته است البته عامل اعتباري اين وجدان اخلاق و مذهب است چنانكه در مبحث آينده اثبات خواهد گشت. اگر مشاركت و هماهنگي مردم براي تحقق بخشيدن به مصالح اجتماع و برطرف كردن عوامل مزاحم از زندگي اجتماعي مستند به مذهب و وجدان الهي نباشد همان مشاركت زنبوران عسل و موريانه‌ها براي زندگي جمعي خود مي‌باشد. اگر بذل مساعي و صرف انرژيهاي فكري و عضلاني براي تنضيم زندگي اجتماعي مستند به مذهب و وجدان الهي نباشد اگر چه ممكن است در تحقق بخشيدن به وسائل و زمينه‌هاي زندگي اجتماعي بزرگترين تاثير را ايجاد نمايد ولي داخل منطقه ارزشهانمي‌باشد چنانكه تلاش و فعاليتهاي جمعي زنبوران عسل و موريانه‌ها براي زندگي دسته جمعي خود مربوط به قوانين جبري غريزه حيواني خاص بوده و در منطقه ارزشها قرار نمي‌گيرد. بلي نبايد اشتباه كرد كه بر كنار بودن اين گونه بذل و صرف نيروها و بهره‌برداري از استعدادها و تلاشهاي متنوع از منطقه ارزشهاي منافاتي يا حيات بودن آن امور براي زندگي اجتماعي ندارد چنانكه در بالا اشاره كرديم زندگي براي انسان بدون تنفس از هواي مناسب امكان‌پذير نيست و چون عامل جبري زندگي است كه پيداكردن هواي سالم و تنفس از آن هوا را اقتضا مي‌كند لذا داراي ارزش انساني و موجب عظمت شخصيت وي محسوب نمي‌گردد. ممكن است گفته شود: بهر تقدير مشاركت و هماهنگي در راه تحقق بخشيدن به مصالح زندگي اجتماعي و رفع تزاحمها و اختلالات از اين زندگي لازم و حتمي است بنابراين نيازي به مستند ساختن آن به مذهب و اخلاق ارزشي ديده نمي‌شود.پاسخ اين اعتراض بسيار روشن است با توجه به تفاوت بسيار مهم ميان اشتراك و هماهنگي زنبوران عسل و موريانه‌ها در بناي ساختمان زندگي اجتماعي‌شان با اشتراك و هماهنگي انسانهايي در زندگي اجتماعي‌شان با اشتراك و هماهنگي انسانهايي در زندگي اجتماعي كه از لذائذ و منافع شخصي خود دست برداشته و حتي گاهي تا سر حد فداكاري و جانبازي پيش مي‌روند. تفاوت بسيار مهم ديگر ميان دو نوع تلاش و تكاپو در اين است كه اگر تلاش و تكاپو در مشاركت و هماهنگي براي رفع نيازهاي اجتماعي مستند به جبر ماشيني زندگي دسته جمعي بوده باشد بدان جهت كه اين جبر ماشيني معلول صيانت ذات است كه در اكثر قريب به اتفاق مردم به سرعت مبدل به خود خواهي گسترده (به نام جامعه خواهي) است گرفتار تعصبات اقليمي و نژادي و فرهنگي راكد خود گشته و انسانهاي ديگر جوامع مستمند را نه تنها به فراموشي بسپارند بلكه مواد معيشت آنها را بربايند و فداي خواسته‌هاي جامعه خود نمايند.اگر كسي بخواهد شواهدي براي اين مدعا پيدا كند كافي است كه به جوامع امروزي بنگرد كه چگونه بعضي از آنها همه گونه مواد اقتصاد و عوامل تجملات و رفاه و عيش و نوش را بدست آورده و از شدت برخورداري از رفاه و لذت به تنگ آمده و گاهي دست به عوامل مخل زندگي مي‌بند. در همان حال جوامعي در ديدگاه گردانندگان و مردم آن جوامع (پيشرفته در ايجاد عوامل عيش و نوش و عقب مانده از عواطف و احساسات عالي انساني) قرار دارند كه در فقر و تنگدستي مطلق در مرزهاي بسيار تلخ زندگي و مرگ افتان و خيزان حركت مي‌كنند در صورتي كه گروه اول از جوامع مي‌توانند با بذل موادي ناچيز از وسائل عيش و نوش و تجملات خود مردم آن جوامع را از مرز وحشتناك زندگي و مرگ برداشته به قلمرو زندگي منتقلشان نمايند. مباني روحيه جمعي مشاركت و هماهنگي مردم در كارهاي اجتماعي اگر در يك جامعه روحيه زندگي جمعي ميان مردم آن از هر صف و گروه كه باشند بوجود نيايد زندگي اجتماعي آن جامعه خواهد بود. عامل بوجود آمدن روحيه زندگي جمعي يك عامل نيست چنانكه علت بيماري تشتت و پراكندگي مردم يك جامعه يك علت نمي‌باشد. ما به بعضي از عوامل بوجود آورنده روحيه زندگي جمعي در مباحث گذشته اشاره كرديم در اين مبحث كوشش مي‌كنيم عوامل مهم آن را مورد بررسي قرار بدهيم و همچنين علل مهم بروز بيماري تشتت و پراكندگي را هم از نظر مي‌گذرانيم.عوامل مهم بوجود آورنده مشاركت زندگي جمعي:1- عامل اضطرار گذرا- گاهي گرفتاريها و مصائب دشوار مردم، يك جامعه (كوچك يا بزرگ) را به اجتماع و تشكل و مشاركت و هماهنگي وادار مي‌كند بطوري كه اگر آن مردم با يكديگر متشكل نشوند و در كارهاي اجتماعي براي دفع گرفتاري مشاركت ننمايند همه آنان از پاي درخواهد آمد. مي‌توان گفت: همه جوامع بشري در طول تاريخ تاكنون با بوجود آمدن عامل مزبور اتحادها و تشكلها را بوجود آورده‌اند زيرا آنان در صورت عدم تشكل و عدم مشاركت مرگ و نابودي خود را كاملا احساس مي‌كردند. در حقيقت بايد گفت: اين عامل از همان اصل الاصول صيانت ذات ناشي مي‌گردد كه اگر خردمندانه مهار و مورد بهره‌برداري قرار نگيرد به خود خواهي مبدل مي‌شود كه در هدف ديدن خود و وسيله ديدن ديگران نهايتي را نمي‌شناسد. در نتيجه بايد بگوييم: در اين اتحاد و تشكل و مشاركت اصل اساسي همان خودخواهي شخصي است و تن دادن به اتحاد و تشكل و مشاركت فرعي و جنبه وسيله‌اي براي دست يافتن به آن اصل اساسي دارد.2- عامل اضطرار گذرا كه موجب بوجود آمدن روحيه جمعي نسبتا پايدار مي‌گردد- گاهي شدت حوادث كوبنده جامعه بحديست كه مردم آن جمع را تا زماني نسبتا طولاني بيدار مي‌سازد و در روحيه آنان چنان تاثير مي‌گذارد كه تشكل و مشاركت براي آنان بعنوان قانون زندگي جلوه مي‌كند- ولي براي ترس و هراس از آمدن عوامل كوبنده نه اينكه طعم انساني اتحاد و تشكل و مشاركت در كارهاي زندگي اجتماعي را واقعا چشيده باشند. حال آدميان در تحرك متشكل از اين عامل مانند حركت متشكل حيوانات قوي و ضعيف و درنده و آرام است در برابر يك حادثه نابودكننده مانند اينكه سيلي خروشان از يك رودخانه در جريان است و حيواناتي گوناگون مانند شير و آهو و گربه و موش و ببر و پنگ و خرگوش و بزكوهي براي اينكه از آن سيل خروشان عبور كنند دست بهم بدهند و با كمال مشاركت و هماهنگي از آن رودخانه عبور كنند قضيه روشن است كه پس از عبور از آن رودخانه چه اتفاق خواهد افتاد.3- عامل جبري زندگي پايدار- اين همان عامل متداول زندگي در جوامع بشري است كه از آغاز زندگي اجتماعي تاكنون در جريان بوده است. اين عامل جبري داراي نيرومندي خاصي است كه حتي مي‌تواند افرادي از جامعه را بدون اينكه به علت تشكل و مشاركت خود با ديگران آگاهي داشته باشند در جمع متشكل و مشترك و حتي در جمع متحد بكار جمعي بيندازد. اين عامل در حقيقت همان عامل اساسي در حيات اجتماعي است كه همانگونه كه گفتيم مانند تنفس براي انسان زنده مي‌باشد. حقيقت اين است كه اگر جريان تاريخ بشري را بطور صحيح مورد دقت قرار بدهيم تاثير از همين سه عامل براي همه انسانهائي كه در اين دنيا مي‌خواهند زندگي كنند ضروري است زيرا گلاويزي با طبيعت براي برخورداري از مواد مفيد آن براي زندگي هم انسانهاي ناتوان را مجبور به مشاركت و هماهنگي در كارهاي دسته جمعي مي‌نمايد و هم اقوياي قدرت پرست را كه دائما با دندان و چنگال نيز به انسانها مي‌نگرد و فقط در كمين نابود كردن انسانها براي تحصيل قدرت خود نشسته‌اند.4- عامل اخلاقي و مذهبي- كه در گذشته مشروحا مطرح نموديم اين دو عامل اگر بطور صحيح در جوامع انساني مورد عمل قرار بگيرند يعني مردم به انگيزگي وجدان پاك كه پيك الهي در درون انسانهاست احساس لزوم اتحاد و مشاركت در بر آوردن مصالح زندگي اجتماعي نمايند و هم با كمال اعتقاد بپذيرد كه دستور دهنده حقيقي به اتحاد و مشاركت در كارهاي اجتماعي خداوند سبحان است قطعي است كه چنين مردمي در تاريخ انساني زندگي مي‌كنند نه طبيعي حيواني. عامل مشاركت و هماهنگي در يك جامعه براي تنظي زندگي اجتماعي مذهب و اخلاق الهي است كه موجب مي‌شود مردم آن جامعه پس از تنظيم ضروريات زندگي خود به جوامع ديگر انسانها نه به تجملات و سگها و گربه‌هاي خود وجود بينواياني كه گرسنگيها و بيماريها آنان را دسته دسته از عرصه زندگي به پرتگاه نابودي مي‌كشاند. مباني سياسي مشاركت وهماهنگي مردم در كارهاي اجتماعي هيچ كلمه‌اي در قاموس بشر مانند سياست با دو مفهوم متناقض كه هر يك از آن دو ديگري را سخت طرد مي‌كند ندارد. يكي از آن دو مفهوم معناي ماكياولي كلمه سياست است كه مي‌گويد: شخص سياسي هر كسي كه باشد و هدف او در وصول به قدرت و نگهداري آن هر چه باشد بايد براي رسيدن به مقصود خود از هر وسيله‌اي كه بتواند استفاده كند اين تعريف با توصيف براي سياست و سياستمدار از روش فكري ماكياولي با كمال وضوح بر مي‌آيد و نيازي به مايه‌گذاري ندارد. مفهوم دوم سياست عبارتست از مديريت و توجيه علمي و عملي مردم جامعه به بهترين هدفهاي مادي و معنوي زندگي.سياست بمعناي اولي آن راهي است كه چنگيزها و نرونها و تيمورلنگها و اتيلاها رفته‌اند و آنچه كه در آن راه مطرح بوده است قدرت و حفظ آن و سياست به معني دوم اساسي‌ترن عامل رشد مادي و معنوي بني نوع انساني است. و جامعه بشري بدون چنين مديريت و توجيه خالي از سه حال نيست: يا هرج و مرج در آن جامعه حكمفرما مي‌شود يا در زندگي زنبور عسلي و موريانه‌اي ناآگاه غوطه‌ور مي‌گردد و يا فقط قدرت حاكميت را در آن جامعه بدست مي‌گيرد و مردم فاقد قدرت هم مانند بردگان بي‌اختيار تسليم محض قدرت مي‌باشند. سياست بمعناي دوم راهي است كه پيامبران عظام و اوصيا آنان و اولياالله و حكما و مصلحين راستين پيش گرفته و رفته‌اند و آنچه كه براي آنان مطرح بوده است انسان در مسير رشد و كمال بوده است كه آنان آماده كردن آن مسير را بعهده گرفته بودند. قطعي است كه انسان در اين مسير كه با توجيه و مديريت انبياء و اوصياء آنان و حكما و مصلحين راستين حركت مي‌كند مشاركت و همكاري با مردم جامعه‌اش بعنوان فعاليت در امكان پذير ساختن وصول آن مردم به بهترين هدفهاي مادي و معنوي آنان (كه فعاليت تكاملي حيات كمالي حيات معقول مي‌باشد) انجام مي‌گيرد.در نتيجه اجراي سياست اسلامي فعاليت مزبور به عنوان يك تكليف واجب براي همه مسلمين مقرر شده است. مباني حقوقي مشاركت. هماهنگي مردم در كارهاي اجتماعي اين مباني را كه در آغاز مبحث در فرهنگ اسلام با پنج دليل قاطع براي لزوم مشاركت و هماهنگي مردم در راه تحقق بخشيدن به مصالح مسلمين و رفع موانع و تزاحمهاي زندگي اجتماعي اقامه نموديم. با نظر به آن دلائل با كمال وضوح اثبات مي‌شود كه هر فرد و گروهي كه در يك جامعه اسلامي زندگي مي‌كنند حق آماده كردن زمينه و وسائل حيات خود را بر ذمه ديگر افراد و گروههاي جامعه دارند كه بايد آنرا استيفاء نمايد و افراد و گروههاي جامعه هم مكلف به اداي آن حقند كه بايد آنرا ايفا نمايند. كساني كه در اداي اين حق تقصير مي‌ورزند يا مسامحه مي‌كنند مطابق دلائل پنجگانه‌اي كه مطرح نموده‌ايم مجرم مي‌باشند و در بعضي از موارد كه تقصير يا مسامحه صورت بگيرد، با علم به اينكه چنين تكليفي (لزوم مشاركت و هماهنگي مردم در تنظيم زندگي اجتماعي) از خدا است قطعي است كه چنين اشخاصي از اسلام منحرفند. اين حكم را مي‌توان از روايت بسيار معروف «من اصبح و لم يهتم بامور المسلمين فليس بمسلم» (و هر كس كه صبح كند و اهميتي به امور مسلمانان ندهد مسلمان نيست.) نيز استفاده نمود. 

شرح ابن میثم بحرانی ( ترجمه محمدی مقدم )از سخنان آن حضرت عليه السّلام است كه در ترغيب ياران خود به جهاد ايراد فرموده است:امام (ع) اين سخنان را در صفّين ايراد، و در باره ضرورتهاى جنگ و كيفيّت نبرد دستورهايى به اين شرح صادر فرموده است:1- اين كه زره دار در جلو، و بى زره در عقب قرار گيرد، فوايد اين امر روشن است.2- دندانها بر هم فشرده شود. حكمت اين كار در خطبه هاى پيش در آن جا كه فرموده است: «معاشر المسلمين استشعروا الخشية»، و همچنين در گفتار آن حضرت به محمّد بن حنفيّه كه اگر كوهها از جا كنده شود تو بر جاى خود باش بيان، و در اين جا نيز تكرار شده است.3- در پيرامون نيزه ها پيچ و تاب داشتن، علّت آن را امام (ع) در همان جا ذكر فرموده، و آن اين است كه هرگاه انسان در هنگامى كه نيزه را حواله دشمن مى كند، پيچ و خم و جست و خيز داشته باشد، كاربرد نيزه بيشتر و فشار آن سخت تر خواهد شد، زيرا جهش و پيچش هنگام زدن نيزه باعث مى شود كه سينه انسان نيز به همراه دستش به حركت در آيد و نيزه با حركتى شديدتر و كاربردى بيشتر بر دشمن فرود آيد.4- فرو خواباندن چشمها، فايده آن همان گونه كه ذكر فرموده قويتر شدن دل، و به دست آمدن آرامش بيشتر است، و ضدّ آن خيره شدن و چشم دوختن به سپاه دشمن است، كه موجب ترس و سستى مى شود، و دشمن آن را نشانه اين دو مى داند.5- بى سر و صدا بودن، و اين نيز موجب جلوگيرى از شكست است، زيرا زيادى سر و صدا و فزونى داد و فرياد نشانه هراس فرياد كنندگان است، و اين نيز دشمن را به طمع مى اندازد و بر جرأت و گستاخى او مى افزايد.6- اين كه پرچم را خم نكنيد، زيرا خم كردن پرچم باعث مى شود كه دشمن گمان كند، پريشانى و ناآرامى در صفوف شما پديد آمده است، در نتيجه به طمع افتد و دست به پيشروى زند، علاوه بر اين اگر پرچم خم شود از ديد سپاهيان ناپديد مى گردد، و ممكن است بسيارى از لشكريان نتوانند راه مقصد را تشخيص دهند.7- پرچم را رها نكنيد، در عبارت بعد رها كردن پرچم به معناى خالى گذاردن پيرامون آن تفسير شده است.8- اين كه فرموده است: «لا تجعلوها... منكم»:يعنى: پرچم را جز به دست دلير مردان خود نسپاريد، و... زيرا پرچم، محور نظم سپاه، و اساس كار و فعاليّت آن است، و ما دام كه پرچم برپا و در اهتزاز است، سپاهيان دلگرم و قويدل مى باشند، از اين رو در نظام جنگ ضرورى است پرچم به دست دليرترين مردان سپاه داده شود.و گفتار آن بزرگوار كه: «فإنّ الصّابرين... فيفردوها» در مقام بيان ويژگيهاى پرچمدار و رزمندگانى است كه در گرداگرد پرچم از آن نگهبانى مى كنند، امام (ع) مى فرمايد: اينان بايد در برابر حقايق تلخ و واقعيّتهاى سختى كه بى ترديد در پيش دارند از بردبارى و شكيبايى بسيار برخوردار باشند، تا بتوانند با چالاكى و پايدارى پرچم را نگهبانى و اطراف آن را پاسدارى كنند، و اين سخن به منظور برانگيختن اين صفات در آنهاست.عبارت «لا يتأخّرون عنها... فيفردوها»، بيان چگونگى معناى خالى گذاردن پيرامون پرچم است كه پيش از اين از آن نهى فرموده بود، واژه هاى «فيسلموها فيفردوها» بنا به تقدير أن منصوبند، زيرا جواب نفى مى باشند.9- فرموده است «أجزأ امرؤ قرنه»:هر كس با هماوردش بجنگد و او را از پاى در آورد.10- «آسى أخاه بنفسه»:و فعل «أجزء» در جمله پيش هر دو ماضى بوده و معناى امر دارند، و تقدير جمله قبل «ليجزى امرؤ قرنه» مى باشد و «قرن» به معناى دشمن و حريف جنگى است، يعنى هر كسى بايد با حريف خود درگير و در برابر او ايستادگى كند، و در جمله دوم تقدير آن «ليواس أخاه بنفسه» مى باشد، يعنى: با جان خويش نسبت به برادرش هميارى و مواسات كند، و بر اثر اعتماد به برادر همرزمش از برابر حريف خود نگريزد تا اين كه حريف او با همآورد برادرش همدست شود و او را از پاى در آورد. 

منهاج البراعه (خوئی)منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 157 و من كلام له عليه السّلام فى حثّ اصحابه على القتال و هو المأة و الرابع و العشرون من المختار في باب الخطب (قاله للاصحاب فى صفين و قد رواه غير واحد باختلاف تعرفه انشاء الله):فقدّموا الدّارع، و أخّروا الحاسر، و عضّوا على الأضراس فإنّه أنبا للسّيوف عن الهام، و التووا في أطراف الرّماح فإنّه أمور للأسنّة، و غضّوا الأبصار فإنّه أربط للجاش و أسكن للقلوب، و أميتوا الأصوات فإنّه أطرد للفشل، و رايتكم فلا تميلوها و لا تخلوّها و لا تجعلوها إلّا بأيدي شجعانكم و المانعين الذّمار منكم، فإنّ الصّابرين على نزول الحقائق هم الّذين يحفّون براياتهم و يكتنفونها حفافيها و ورائها و أمامها، لا يتأخّرون عنها فيسلموها، و لا يتقدّمون عليها فيفردوها، أجزء امرء قرنه، و آسى أخاه بنفسه، و لم يكل قرنه إلى أخيه، فيجتمع عليه قرنه و قرن أخيه.اللغة:(الدارع) لابس الدّرع و (الحاسر) الذي لا درع عليه و لا مغفر و (نبا) السّيف عن الضريبة كلّ عنها و ارتد و لم يمض و (التوى) انعطف و (المور) التحريك و الاضطراب قال تعالى: يوم تمور السماء مورا، و (الذمار) بالكسر ما يلزمك حفظه و حمايته، و عن الجوهرى فلان حامى الذّمار أى إذا ذمر و غضب حمى و في شرح المعتزلي الذّمار ما وراء الرّجل مما يحقّ عليه أن يحميه و سمّى ذمارا لأنّه يجب على أهله التذمّر له أى الغضب.و (الحقائق) جمع الحقيقة بمعنى ما يحق للرّجل أن يحميه، أو بمعنى الراية كما ذكره في القاموس و حكى عن الصحاح، و قال الشارح المعتزلي و تبعه غيره إنّ الحقائق جمع حاقة و هى الأمر الصعب الشديد، و منه قوله تعالى: الحاقّة ما الحاقّة يعني السّاعة، و في كونه جمعا لها نظر و (الحفاف) وزان كتاب الجانب و في (امرء) ثلاث لغات: فتح الراء دائما و ضمّها دائما، و اختلافها باختلاف حركة الآخر، تقول: هذا امرء و رأيت امرأ و مررت بامرء و (القرن) بالكسر كفوك في الشجاعة أو عامّ لكلّ كفو و (آس) أخاه بالهمزة أى جعله اسوة لنفسه و يجوز و اسيت زيدا بالواو و هى لغة ضعيفة.الأعراب:جملة لا يتأخرّون عنها آه، بدل من جملة يكتنفونها كما في قوله تعالى: «وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ» .و قوله: اجزء امرء قرنه آه، قال الشارح المعتزلي: من الناس من يجعل هذه الصيغة و هى صيغة الاخبار بالفعل الماضي في معنى الأمر كأنه قال ليجزى كلّ امرء قرنه لأنه إذا جاز الأمر بصيغة الاخبار في المستقبل جاز الأمر بصيغة الماضي، و قد جاز الأول نحو قوله: «وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ» . منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 160 فوجب أن يجوز الثاني، و من النّاس من قال معنى ذلك هلّا اجزء امرء قرنه فيكون تحضيضا محذوف الصّيغة، انتهى أقول: معنى التحضيض في الماضي التوبيخ و اللّوم على ترك الفعل و في المضارع الحضّ على الفعل و الطلب له، و هذا الكلام له عليه السّلام كما ترى وارد في معرض الحثّ و الترغيب لا اللّوم و التوبيخ، فلا بدّ أن يجعل هلّا هنا على تقدير حذفها حرف عرض، مجاز.المعنىاعلم أنّ الشارح المعتزلي بعد تقطيعه في الشرح هذا الكلام له عليه السّلام على فصول ثلاثة قال في شرح الفصل الثّاني منه و هو قوله: اجزء امرء قرنه إلى قوله و ابسلهم بخطاياهم: و هذه الألفاظ لا يتلو بعضها بعضا و إنما هى منتزعة من كلام طويل انتزعها الرضيّ (ره) و اطرح ما عداها أقول: و ما ظفرت بعد على تمامه، و المستفاد من الروايات الآتية في التكملة الآتية أنه ليس منتزعا من كلام واحد، بل منتزع من كلام متعدّد حسبما تطلع عليه و كيف كان فالغرض منه حثّ أصحابه على الجهاد و تحريضهم و تعليمهم آداب الحرب و رسومها قال عليه السّلام (فقدّموا الدارع) اللّابس للدّرع (و أخّروا الحاسر) العارى عنه لأنّ سورة الحرب و شدّتها تلتقى و تصادف، الأول فالأول، فوجب أن منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 161 يكون أوّل القوم مستلئما و يقدم المستلئم  «1» على غير المستلئم (و عضّوا على الأضراس فانه أنبأ للسّيوف عن الهام) كما مضى توضيحه في شرح الكلام الحادى عشر مع ما فيه من إظهار الغيظ و الخنق على الخصم (و التووا في أطراف الرّماح فانّه أمور للأسنة) أى إذا وصلت إليكم أطراف الرماح فانعطفوا ليزلق و يتحرّك فلا ينفذ، و حمله الشارح البحراني (ره) على الالتواء عند إرسال الرّمح و رميه إلى العدوّ بأن يميل صدره و يده فانّ ذلك أنفذ و ليس بشيء (و غضّوا الأبصار فانه أربط للجاش) و رواع القلب إذا اضطرب (و أسكن للقلوب) من الفزع و إنما أمرهم بغضّها لئلّا يروا من العدوّ ما يهولهم و يدهشهم، و كيلا يرى العدوّ منهم جبنا و فشلا قد مضى ذلك أيضا في شرح الكلام الحادى عشر (و أميتوا الأصوات) أراد به قلّة الكلام و ترك رفع الأصوات (فانه أطرد للفشل) و الجبن و الجبان يصيح و يرعد و يبرق كما مرّ في الكلام التاسع (و رايتكم فلا تميلوها) لأنّ ميلها من أسباب انكسار العسكر، لأنهم ينظرون إليها (و لا تخلوها) من محام لها (و لا تجعلوها إلّا بأيدى شجعانكم) لضعف الجبناء عن إمساكها.كما ضعف الأوّل و الثّاني عن إمساكها يوم خيبر و انهزما بأقبح وجه، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: لأعطينّ الراية غدا رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله كرّار غير فرّار يفتح اللّه عليه، فلما كان الغد طاولت الأعناق لها، و كلّ رجا أن يدفعها إليه فلم يدفعها إلّا إلى أمير المؤمنين عليه السّلام، و في هذا المعنى قال الشارح المعتزلي في قصيدته التي قالها في فتح خيبر:و ما أنس لا أنس اللذين تقدّما         و فرّهما و الفرّ قد علما حوب        و للراية العظمى و قد ذهبا بها         ملابس ذلّ فوقها و جلابيب        يشلها من آل موسى شمردل         طويل نجاد السيف اجيد يعبوب     إلى أن قال: دعا قصب العلياء يملكها امرؤ         بغير أفاعيل الدّنائة مقضوب  ______________________________ (1) استلئم لبس اللامة، منه. منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 162 يرى أنّ طول الحرب و البؤس راحة         و انّ دوام السلم و الخفض تعذيب        فللّه عينا من رآه مبارزا         و للحرب كأس بالمنيّة مقطوب     إلى آخر ما قال، و قوله (و المانعين الذّمار منكم) أى الذابّين عمّن يجب عليهم حفظه و حمايته، فانّ من كان كذلك لا يترك الراية حتى يظفر أو يقتل و علّله بقوله (فانّ الصّابرين على نزول الحقائق) أى نزول الرايات منازلها أو نزول ما يعرض لهم في الحرب من الحالات التي يجب و يحقّ الحماية عنها، أو نزول الامور الصّعبة الشديدة كما ذكره الشارح المعتزلي (هم الذين يحفّون براياتهم) و يحيطون بها (و يكتنفونها حفا فيها) و جانبيها أى اليمين و اليسار (و ورائها و أمامها لا يتأخّرون عنها فيسلموها و لا يتقدّمون عليها فيفردوها) بل يلازمونها أشدّ الملازمة و يراقبونها كمال المراقبة و يحاربون حولها و يضربون خلفها و أمامها.ثمّ قال (أجزء امرء قرنه و آسا أخاه بنفسه و لم يكل قرنه إلى أخيه فيجتمع عليه قرنه و قرن أخيه) و هو أمر لهم بالمواساة يقول: ليجزي و ليكفى كلّ امرء منكم قرنه و كفوه و ليواس أخاه بنفسه، و لم يدع قرنه ينضمّ إلى قرن أخيه فيصيرا معا في مقاومة الأخ المذكور، فانّ ذلك قبيح كاسب للّائمة، ناش عن دنائة الهمّة، إذ اولو العزم و ذوو الهمم العالية لا يرضى أحد منهم بأن يقاتل أخوه اثنين و هو ممسك يده قد خلّى قرنه إلى أخيه هاربا منه أو قائما ينظر إليه.الترجمة:از جمله كلام بلاغت نظام آن جنابست در تحريص و ترغيب أصحاب خود بر مقاتله و محاربه معاويه و أصحاب او كه فرموده:پس مقدم داريد زره پوش را، و مؤخّر نمائيد عارى از زره را، و بگزيد بر دندانها يعنى دندانها را بالاى همديگر محكم بگذاريد، پس بدرستى كه استحكامى دندانها باز گرداننده تر است شمشيرها را از فرق، و پيچيده شويد در أطراف نيزها پس بتحقيق كه آن پيچيدگى حركت دهنده تر است نيزها را از نفوذ آنها، و فرو خوابانيد ديده ها را پس بدرستى كه آن موجب زيادتى ثبات دل بى آرام است و شدّت سكون قلبها است، و ترك كنيد بلندى آوازها را پس بدرستى كه آن راننده تر است جبن را.و علم خودتان را پس ميل ندهيد آنرا و خالى نگذاريد آنرا و مگردانيد آنرا مگر بر دست شجاعان خودتان، و مگر بر دست كسانى كه باز دارندگانند بى غيرتى را از شما در روز هيجا، پس بدرستى كسانى كه صبر نماينده اند بر نزول حقيقة كارهائى كه حقيق است بحمايت ايشان اشخاصى هستند كه احاطه ميكنند بعلمهاى خود، و دور آنها را مى گيرند از دو جانب چپ و راست آنها و از پس آنها و پيش آنها يعنى محافظت ميكنند علمها را از چهار طرف و پس نمى افتند از آن علمها تا تسليم كنند آنها را بر أعداء، و پيش نمى روند از آنها تا اين كه تنها گذارند آنها را بايد كه كفايت كند مرد كفو خودش را در كار زار، و مواساة كند با برادر خودش بنفس خود، و واگذار ننمايد قرين و كفو خود را ببرادر خود تا مجتمع شود بر او قرين او و قرين برادر او.  

جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ( مهدوی دامغانی )جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 1 از سخنان آن حضرت (ع) در برانگيختن ياران خود به جنگ [در اين خطبه كه با عبارت «فقدموا الدارع و اخرو الحاسر» (زره داران را مقدم و افراد بدون زره را موخر بداريد) شروع مى شود، ابن ابى الحديد پس از معنى كردن لغات و آوردن شواهد از اشعار عرب، بحث مفصل تاريخى زير را ايراد كرده است.] بازگشت به اخبار جنگ صفين: بدان كه اين خطبه را امير المؤمنين عليه السلام در جنگ صفين براى ياران خود ايراد فرموده است كه آنان را به جنگ تحريض كند. ما ضمن مطالب گذشته بيشتر اخبار صفين را گفتيم و اينجا بقيه آن را مى آوريم تا هر كس بر مطالب گذشته ما آگاه گرديده است با اطلاع از بقيه آن كه هم اكنون مى آوريم بر تمام داستان صفين آگاه شود. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 2 مردم همگان در اين موضوع اتفاق نظر دارند كه عمار، رضوان الله عليه، در حالى كه همراه على عليه السلام بوده در جنگ به شهادت رسيده است. گروه زيادى از مردم و بيشتر مورخان معتقدند كه اويس قرنى هم در جنگ صفين همراه على (ع) بوده و شهيد شده است اين موضوع [شهادت عمار] را نصر بن مزاحم در كتاب صفين، از قول حفص بن عمران برجمى، از عطاء بن سائب از ابو البخترى نقل كرده است و همانا پيامبر (ص) درباره اويس سخن مشهور خود را فرموده است. همه مردم اين موضوع را نقل كرده اند كه پيامبر (ص) فرموده است: «بهشت مشتاق عمار است» و روايت كرده اند كه عمار بر در خانه پيامبر آمد و اجازه ورود خواست، فرمود: «به او اجازه دهيد، اين پاك پسر پاك خوش آمد». سلمة بن كهيل، از مجاهد نقل مى كند كه پيامبر (ص) عمار را در حالى ديد كه سنگهاى مسجد پيامبر را [هنگامى كه آنرا مى ساختند] بر دوش مى كشد فرمود: «آنان را با عمار چه كار او آنان را به بهشت فرا مى خواند و آنان او را به دوزخ فرا مى خوانند». همه مردم روايت كرده اند كه پيامبر (ص) به عمار فرموده است: «تو را گروه سركش ستمگر خواهند كشت». نصر بن مزاحم در كتاب صفين، از عمرو بن شمر، از مالك بن اعين، از جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 3 زيد بن وهب جهنى نقل مى كند كه عمار بن ياسر يك يا دو روز پيش از كشته شدنش در صفين ندا داد: كجاست آن كس كه رضوان خداوند را بجويد و به مال و فرزند گرايشى نداشته باشد گروهى از مردم پيش عمار آمدند. او گفت: «اى مردم، همراه ما آهنگ جنگ با اين قوم كنيد كه خون عثمان را مى جويند و به باطل مى پندارند كه او مظلوم كشته شده است و حال آنكه، به خدا سوگند، او بر خود ستمگر بود و به آنچه كه خداوند نازل نكرده بود حكم مى كرد». على عليه السلام رايت خود را به هاشم بن عتبة بن ابى وقاص سپرد. هاشم در آن روز دو زره پوشيده بود و على عليه السلام به عنوان مزاح به او فرمود: اى ابا هاشم آيا بر خود نمى ترسى كه يك چشم ترسو باشى گفت: اى امير المومنين، بزودى خواهى دانست به خدا سوگند، چنان ميان جمجمه هاى اين اعراب خواهم افتاد، چون در نور ديدن مردى كه فقط آهنگ سراى ديگر دارد. هاشم، نخست نيزه يى را گرفت ولى همين كه آن را حركت داد شكست، نيزه يى ديگر در دست گرفت كه آن را خشك و غير قابل انعطاف يافت، انداخت و سپس نيزه يى نرم خواست و رايت را بر آن بست. نصر گويد: عمرو براى ما نقل كرد كه چون على عليه السّلام رايت را به هاشم بن عتبه سپرد مردى از يارانش، از قبيله بكر بن وائل، چند بار گفت: هاشم، به پيش سپس به او گفت: اى هاشم، تو را چه مى شود باد در گلو انداخته اى آيا ترس و بزدلى بر تو چيره شده است. هاشم گفت: اين كيست گفتند: فلانى است.هاشم گفت: آرى كه شايسته و برتر از حد پرچمدارى است و خطاب به آن شخص گفت: چون ديدى كه من از پاى درآمدم و بر زمين افتادم رايت را تو در دست بگير. آن گاه هاشم به ياران خود گفت: بندهاى كفش و كمربندهاى خويش را استوار سازيد و چون ديديد كه من پرچم را سه بار به حركت درآوردم بدانيد كه آهنگ حمله دارم، البته نبايد هيچ كس از شما بر حمله از من پيشى بگيرد. هاشم به لشكر معاويه نگريست، گروه بزرگى را ديد، پرسيد: اينان كيستند گفتند: ياران ذو الكلاع اند، هاشم به سوى ديگرى نگريست و گروهى ديگر را ديد، پرسيد. اينان جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 4 كيستند گفتند: گروهى از قريش و گروهى از مردم مدينه اند. گفت: اينان قوم من اند و مرا نياز و رغبتى به جنگ با آنان نيست. سپس پرسيد: كنار آن خيمه سپيد چه كسانى هستند گفتند: معاويه و لشكر ويژه او. گفت: پايين تر از آنان هم اجتماعى و لشكرى مى بينم، آنها كيستند گفتند: عمرو عاص و دو پسرش و وابستگان او. هاشم پرچم را به حركت درآورد، مردى از يارانش گفت: اندكى درنگ كن و شتاب مكن هاشم ابيات زير را خواند: «همانا سرزنش نسبت به من فراوان شد و كم نشد، من كه جان خويش [به خدا] فروخته ام هرگز سستى نخواهم ورزيد...» نصر مى گويد: عبد العزيز بن سياه، از حبيب بن ابى ثابت براى ما نقل كرد كه چون هاشم پرچم را در دست گرفت عمار بن ياسر شروع به تحريض او كرد و با نيزه خويش آرام به او مى كوفت و مى گفت: به پيش، اى مرد يك چشم به پيش «در مرد يك چشمى كه به آوردگاه بيم و هراس در نيايد خير و هنرى نيست». هاشم از عمار آزرم مى كرد و پيش مى رفت و پرچم را استوار مى كرد و باز عمار همان سخن خويش را تكرار مى كرد و هاشم پيشروى مى كرد. عمرو عاص گفت: چنين مى بينم كه صاحب آن رايت سياه آهنگ كارى بزرگ دارد. اگر همين گونه پيشروى كند امروز همه اعراب نابود خواهند شد. جنگى بسيار سخت كردند.عمار بانگ برداشته بود: صبر و پايدارى كنيد، به خدا سوگند بهشت زير سايه شمشير-  هاى سيمگون است. مقابل هاشم و عمار، از فرماندهان شام، ابو الاعور سلمى جنگ مى كرد، و عمار همچنان پيوسته هاشم را تشويق مى كرد و او نيز رايت را پيش مى برد.جنگ سخت شد و گسترش يافت و هر دو گروه روياروى شدند و چنان جنگى كردند كه نظير آن را كسى نشنيده بود و ميان هر دو گروه شمار كشتگان بسيار شد. نصر، از عمرو بن شمر نقل مى كند كه مى گفته است: يكى از مردم عراق كه به او اعتماد دارم، گفت چون در آن روز با مردم شام روياروى شديم آنان را در پنج صف ديديم كه خود را با دستارها به يكديگر بسته و پيوسته اند، توانستيم صف به صف آنان را شكست دهيم و بكشيم تا به صف چهارم رسيديم، هيچ كس از جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 5 شاميان و عراقيان پشت به جنگ نمى كرد و ابو الاعور چنين رجز مى خواند: «اگر بگريزيم، روى برگرداندن و پشت به جنگ كردن بدترين گريز ماست...» نصر مى گويد: در اين جنگ قبيله همدان عراق با قبيله عك شام روياروي و درگير شد و همدانيان اين بيت را مى خواندند: «همدان همدان است و عك عك، امروز خواهى دانست چه كسى زبون و ناتوان است».در آن روز افراد قبيله عك زره بر تن داشتند، ولى ساق بند نداشتند. همدانيان به يكديگر گفتند: بر ساقهاى پاى ايشان ضربه بزنيد. عكى ها نيز به يكديگر فرمان دادند كه به زانو در آييد همانگونه كه شتر به زانو مى نشيند و آن گاه سنگى بزرگ را ميان خويش نهادند و گفتند: تا اين سنگ نگريزد، نخواهيم گريخت. نصر مى گويد: مردم آن روز از هنگام برآمدن آفتاب تا هنگام نماز مغرب جنگيدند و نماز آن قوم به هنگام نمازها فقط به صورت تكبير گفتن بود.آن گاه عراقيان ميمنه مردم شام را شكافتند و آنان در تاريكى شب گريختند و پراكنده شدند و شاميان هم موفق شدند ميسره مردم عراق را بشكافند و در تاريكى شب دو سپاه بر هم آميختند و پرچمها همگى جابه جا شد. چون شب را به صبح آوردند شاميان رايت خود را در حالى يافتند كه بيش از هزار تن برگرد آن نبود، ناچار آن را از جاى كندند و پشت موضع قبلى بردند و اطرافش را احاطه كردند. عراقيان نيز پرچم خود را در حالى يافتند كه بر اطرافش كسى جز افراد قبيله ربيعه نبود، على عليه السلام نيز همانجا بود و آنان او را احاطه كرده بودند در حالى كه او نمى دانست كه ايشان ربيعه هستند و آنان را افراد قبايل ديگر مى پنداشت. چون موذن على عليه السلام اذان صبح گفت آن حضرت اين بيت را خواند: «خوشامد و درود بر كسانى كه اعتقاد به عدل دارند و بر نماز درود و خوشامد باد.» آن گاه ايستاد و نماز صبح گزارد. چون از نماز آسوده گشت و هوا روشن شد برگرد خويش چهره هايى ديد كه چهره هاى ياران ديروز نبودند. چون به جايگاه خويش نگريست ديد جايى ميان ميسره و قلب است. فرمود: شما از كدام قبيله ايد گفتند: از ربيعه هستيم، اى امير المؤمنين، تو از ديشب ميان مايى. فرمود: اى قبيله ربيعه افتخار بزرگى براى تو باد». جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 6 على عليه السلام سپس به هاشم بن عتبه گفت: رايت را بگير، به خدا سوگند كه چنين شبى نديده بودم. هاشم پرچم را گرفت و آن را در قلب سپاه مستقر ساخت. نصر مى گويد: عمرو بن شمر، از شعبى نقل مى كرد كه مى گفته است: در آن شب معاويه چهار هزار و سيصد پياده و سوار را كه نشانهاى سبز بر خود زده بودند فراهم ساخت و به آنان فرمان داد از پشت سر على (ع) به او حمله كنند. افراد قبيله همدان موضوع را دريافتند و آهنگ آنان كردند و با ايشان روياروى شدند و تمام آن شب را بيدار و در حال شب زنده دارى گذراندند و پاسدارى دادند. على (ع) ضمن آمد و شد كنار پرچمهاى ربيعه رسيده و همانجا مانده بود، در حالى كه نمى دانست در قرارگاه ايشان است و مى پنداشت در قرارگاه اشعث است. چون صبح فرا رسيد و هوا روشن شد نه اشعث را ديد و نه يارانش را، ولى سعيد بن قيس همدانى را در كانون سپاه خود ديد. در اين هنگام مردى از قبيله ربيعه كه نامش زفر بود نزد سعيد آمد و به او گفت: مگر تو ديروز نمى گفتى: اگر ربيعه بس نكند هر آينه ربيعه ربيعه است و همدان همدان ديشب كسى تو را از پايمردى و حراست همدان بى نياز نساخت. على عليه السلام نظر تندى بر او افكند و در همين هنگام منادى على (ع) ندا داد: آماده كارزار باشيد و همين صبح زود جنگ را آغاز كنيد و بر دشمن خويش بتازيد. همه گروهها و قبائل به حركت درآمدند جز قبيله ربيعه كه از جاى خود حركت نكرد. على (ع) كسى را پيش ايشان فرستاد كه بر دشمن بتازيد. آنان همچنان بى حركت ماندند و نپذيرفتند. على (ع) ابو ثروان را سوى إيشان فرستاد. او گفت: امير المؤمنين به شما سلام مى رساند و مى گويد: اى گروه ربيعه، شما را چه مى شود كه به دشمن حمله نمى كنيد و حال آنكه همگان حمله را شروع كرده اند گفتند: ما چگونه حمله كنيم و حال آنكه اين سواران پشت سر مايند. به امير المومنين بگو به قبيله همدان يا قبيله ديگرى بگويد با اين سواران به نبرد بپردازند تا ما بتوانيم حمله كنيم. ابو ثروان پيش على (ع) برگشت و موضوع را به اطلاع رساند. امير المومنين اشتر را پيش ايشان فرستاد. او كه صدايش بسيار بلند بود گفت: اى گروه ربيعه، چه چيز مانع جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 7 حمله شما شده است و حال آنكه مردم همگى شروع به حمله كرده اند و شما افرادى چنين و چنانيد و شروع به بر شمردن فداكاريهاى آنان در جنگهاى گوناگون كرد. آنان گفتند: ما حمله و موضع خويش را ترك نمى كنيم تا ببينيم اين سواران كه شمارشان چهار هزار است چه مى كنند، به امير المومنين بگو كسانى را بفرستد كه كار ايشان را كفايت كنند. پرچم ربيعه در آن روز در دست حضين بن منذر بود. اشتر به آنان گفت: امير المومنين مى فرمايد خودتان آنان را از من كفايت كنيد، و اگر شما گروهى از خود را به مقابله آنان بفرستيد شما را در اين فلات رها مى كنند و همچون آهو مى گريزند. در اين هنگام افراد قبيله ربيعه گروههايى از تيره هاى تيم الله و نمر بن قاسط و عنزة را به مقابله آنان فرستادند. ايشان گويند: ما در حالى كه مسلح و سراپا پوشيده از آهن بوديم پياده آهنگ ايشان كرديم و بيشتر جنگهاى صفين به صورت پياده بود. و همين كه نزديك آنان رسيديم همچون دسته هاى ملخ گريختند و گفتار اشتر را به ياد آورديم كه گفته بود «همچون آهوان مى گريزند». سپس نزد ياران خود برگشتيم كه ميان ايشان و مردم شام جنگ در گرفته بود، شاميان موفق شده بودند گروهى از عراقيان را كه برخى از افراد ربيعه هم با آنان بودند از ديگران جدا و محاصره كنند، ما همين كه آنجا رسيديم با شمشيرهاى كشيده بر شاميان حمله كرديم. ناچار براى ما راه گشودند و ما به ياران خود رسيديم و ميان گرد و خاك، آنان را از نشانهاى ايشان شناختيم و نجات داديم. نشان مردم عراق در جنگ صفين پارچه پشمى سپيدى بود كه بر سر و شانه خود افكنده بودند و شعارشان چنين بود: يا الله يا الله يا احد يا صمد يا رب محمد يا رحيم نشان شاميان پارچه هاى زردى بود كه بر سر و شانه خود افكنده بودند و شعارشان اين بود: «ما به راستى و حقيقت بندگان خداييم، اى خونخواهان عثمان» نصر مى گويد: دو سپاه با شمشير و گرزهاى آهنين به جان هم افتادند و از يكديگر جدا نشدند تا آنكه شب ميان ايشان جدايى افكند و ديده نشد كه هيچ كس از دو سپاه بگريزد و پشت به جنگ كند. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 8 نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه افراد هر دو سپاه اعرابى بودند كه برخى از ايشان برخى ديگر را از دوره جاهلى مى شناختند و چندان زمانى نگذشته بود كه آنان به اسلام درآمده بودند و باز مانده يى از آن تعصب و حميت در ايشان باقى بود و گروهى از ايشان هم در مورد اسلام و دين شناخت داشتند، در عين حال سخت يكديگر را فرو مى كوبيدند و از گريز آزرم مى كردند تا آنجا كه نزديك بود جنگ ايشان را نابود كند و چون درگيرى تمام مى شد هر گروه وارد لشكرگاه گروه ديگر مى شدند و كشتگان خود را بيرون مى كشيدند و به خاك مى سپردند. نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه يك بار در حالى كه على عليه السلام ميان جماعتى از قبايل همدان و حمير و تيره هايى از قحطانيان ايستاده بود، مردى از شاميان بانگ برداشت: چه كسى مرا بر ابو نوح حميرى راهنمايى مى كند گفته شد: همين جاست و او را يافته اى، چه مى خواهى در اين هنگام آن مرد شامى روى بند خود را كنار زد و معلوم شد ذو الكلاع حميرى است و گروهى از خويشاوندان و افراد قبيله اش با او بودند. ذو الكلاع به ابو نوح حميرى گفت: همراه من بيا. پرسيد كجا بيايم. گفت: از صف بيرون رويم. پرسيد چه كار دارى گفت: مرا به تو نيازى است. ابو نوح گفت: پناه بر خدا ممكن نيست من همراه تو حركت كنم مگر آنكه همراه گروهى از سپاه باشم. ذو الكلاع گفت: آن چنان لازم نيست تو پيش من آى كه براى تو عهد و امان خدا و رسولش و امان ذو الكلاع خواهد بود تا هنگامى كه به صف سواران خود برگردى. من مى خواهم از موضوعى درباره شما كه در آن شك و ترديد كرده ايم بپرسم. ابو نوح و ذو الكلاع حركت كردند.ذو الكلاع به ابو نوح گفت: من تو را خواستم تا براى تو حديثى را بگويم كه عمرو بن عاص در قديم و به روزگار حكومت عمر براى ما نقل كرده بود و اينك هم كه آن حديث را به ياد او آورديم همچنان آن را تكرار كرد. عمرو عاص چنين جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 9 مى پندارد و نقل مى كند كه از پيامبر (ص) شنيده كه فرموده است: «مردم شام و مردم عراق جنگ خواهند كرد، حق و امام هدايت در يكى از آن دو سپاه است و عمار ياسر هم همراه اوست». ابو نوح گفت: آرى به خدا سوگند، عمار ياسر ميان ماست. ذو الكلاع گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم، آيا عمار در جنگ با ما جدى و كوشاست ابو نوح گفت: آرى به خداى كعبه سوگند، او در جنگ با شما از من سختكوش تر است و من چنانم كه دوست مى دارم كاش شما همه يك تن بوديد و من او را مى كشتم و پيش از كشتن ديگران تو را مى كشتم، با وجود اينكه تو پسر عموى منى. ذو الكلاع گفت: اى واى بر تو چرا در مورد ما چنين آرزويى دارى، حال آنكه به خدا سوگند، من هرگز رشته خويشاوندى ميان خودم و تو را نگسسته ام و خويشاوندى تو با من نزديك است و هرگز كشتن تو مرا شاد نمى كند. ابو نوح گفت: خداوند با اسلام بسيارى از خويشاوندى هاى نزديك را بريده است و بسيارى از خويشاوندى هاى دور را به هم نزديك ساخته است. من كشنده تو و يارانت هستم بدين سبب كه ما بر حق هستيم و شما بر باطل. ذو الكلاع گفت: آيا مى توانى همراه من ميان لشكر شام بيايى و من تو را از آنان حفظ مى كنم و در پناه من خواهى بود تا عمرو عاص را ببينى و او را از حال عمار و سختكوشى او در جنگ با ما آگاه كنى شايد بدين گونه ميان اين دو لشكر صلح شود. مى گويم: جاى بسى شگفتى است از قومى كه به سبب وجود عمار در كار خود گرفتار شك و ترديد مى شوند، ولى با وجود مقام على عليه السلام گرفتار چنين شك و ترديدى نيستند، و چنين استدلال مى كنند كه چون عمار همراه عراقيان است حق با ايشان است ولى به مقام والا و مكانت على عليه السلام اعتنا نمى كنند و از اين گفتار پيامبر كه به عمار فرموده اند: «تو را گروه سركش و ستمگر مى كشند» بيم دارند و پرهيز مى كنند ولى از اين گفتار پيامبر (ص) در مورد على عليه السلام كه فرموده است «خدايا دوست بدار هر كس را كه او را دوست مى دارد و دشمن بدار هر كه را كه با او دشمنى مى كند» و از گفتار ديگرش كه فرموده است «تو را جز مومن دوست نمى دارد و جز منافق دشمن نمى دارد» پرهيز و بيم ندارند. اين موضوع تو را به اين نتيجه مى رساند كه تمام افراد قريش از همان آغاز كار در پوشيده نگهداشتن نام و ياد و فضائل على و پوشاندن خصائص پسنديده اش كوشيده اند تا آنجا كه مراتب جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 10 فضل او از سينه هاى عموم مردم زدوده شد، مگر شمار اندكى از ايشان. نصر مى گويد: ابو نوح به ذو الكلاع گفت: تو مردى نيرنگبازى و ميان قومى مكار و حيله سازى و به فرض كه تو نخواهى فريب دهى آنان فريبت مى دهند و من اگر بميرم براى من خوشتر از آن است كه همراه معاويه شوم. ذو الكلاع گفت: من در اين موارد براى تو متعهد مى شوم كه كشته نشوى و خلع سلاح نگردى و مجبور به بيعت نشوى و از سپاه خود و پيوستن به ايشان بازداشته نشوى و تمام منظور اين است تا سخنى را به عمرو عاص برسانى، شايد خداوند به بركت آن ميان اين دو سپاه را صلح دهد و جنگ را از عهده آنان بردارد. ابو نوح گفت: من از نيرنگ تو و حيله سازيهاى يارانت بيم دارم. ذو الكلاع گفت: من خود ضامن آنچه گفتم خواهم بود. ابو نوح گفت: بار خدايا، تو خود مى بينى كه ذو الكلاع چه عهد و پيمان و ضمانتى به من مى دهد و تو از ضمير من آگاهى. بار خدايا، مرا مصون بدار و آنچه خير است برايم برگزين و مرا يارى ده و از من هر گزندى را دور فرماى. ابو نوح سپس با ذو الكلاع حركت كرد و همراه او پيش عمرو عاص، كه نزد معاويه بود و مردم هم اطرافش بودند، رفت. در آن حال عبد الله پسر عمرو عاص مشغول تحريك و تشويق مردم براى جنگ بود، همين كه ابو نوح و ذو الكلاع كنار آنان ايستادند ذو الكلاع به عمرو عاص گفت: اى ابا عبد الله آيا مى خواهى مردى خير انديش و خردمند و مهربان به تو درباره عمار ياسر خبر دهد و دروغ نگويد عمرو گفت آن مرد كيست گفت: او اين پسر عموى من است و او از مردم كوفه است. عمرو به ابو نوح گفت: من بر تو نشان چهره ابو تراب را مى بينيم. ابو نوح گفت: آرى رخشندگى چهره محمد (ص) و يارانش بر چهره من است، حال آنكه بر چهره تو نشان تيرگى چهره ابو جهل و فرعون است. ابو الاعور سلمى برخاست و شمشيرش را بركشيد و گفت: نبايد ببينيم كه اين دروغگوى فرومايه در حضور ما دشناممان دهد در حالى كه چهره اى چون ابو تراب دارد. ذو الكلاع گفت: به خدا سوگند، اگر دست به سويش دراز كنى با شمشير بينى تو را درهم خواهم كوفت. اين پسر عموى من و پناهنده من است كه براى او ضمانت كرده ام و او را پيش شما آورده ام كه شما را در موردى كه شك و ترديد داريد آگاه كند. عمرو عاص به او گفت: اى ابو نوح، تو را به خدا سوگند مى دهم كه به ما راست بگويى و دروغپردازى نكنى، آيا عمار بن ياسر ميان شماست ابو نوح گفت: به تو خبر نخواهم داد مگر اينكه خبر جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 11 دهى كه به چه مناسبت فقط در مورد عمار مى پرسى و حال آنكه شمار ديگرى از اصحاب پيامبر (ص) نيز همراه مايند و همگى در جنگ با شما مى كوشند عمرو گفت: شنيدم پيامبر (ص) مى فرمود «همانا عمار را گروه ستم پيشه مى كشند و عمار هرگز از حق جدا نمى شود و آتش هرگز چيزى از عمار را نخواهد خورد». ابو نوح، لا اله الا الله و تكبير گفت و سپس افزود: به خدا سوگند، او ميان ما و در جنگ با شما كوشاست. عمرو گفت: تو را سوگند به خدايى كه پروردگارى جز او نيست، آيا او در جنگ ما كوشاست. گفت: آرى به خدايى كه پروردگارى جز او نيست، و او روز جنگ جمل به من گفت: ما بر مردم بصره پيروز خواهيم شد و ديروز هم به من گفت كه: اگر شما چندان ضربه به ما بزنيد كه تا نخلستانهاى «هجر» ما را عقب برانيد باز هم مى دانيم ما بر حق هستيم و شما بر باطليد و كشتگان ما در بهشت و كشتگان شما در دوزخ خواهند بود. عمرو عاص گفت: آيا مى توانى ترتيب ديدار من و او را بدهى گفت: آرى، عمرو عاص و دو پسرش و عتبة بن ابو سفيان و ذو الكلاع و ابو الاعور سلمى و حوشب و وليد بن عتبة سوار شدند و روى به راه نهادند. ابو نوح در حالى كه شرحبيل پسر ذو الكلاع همراهش بود و از او حمايت مى كرد حركت كرد تا كنار ياران خودش رسيد. ابو نوح نزد عمار رفت و او را ديد كه با گروهى از ياران خود نشسته است كه از جمله ايشان اشتر و هاشم و دو پسر بديل و خالد بن معمر و عبد الله بن حجل و عبد الله بن عباس بودند. ابو نوح به آنان گفت: ذو الكلاع كه از خويشاوندان من است مرا خواست و گفت: به من درباره عمار بن ياسر خبر بده كه آيا ميان شماست گفتم: چرا مى پرسى گفت: عمرو عاص به روزگار حكومت عمر بن خطاب به من گفت: از پيامبر (ص) شنيده است كه فرموده است: «شاميان و عراقيان روياروى مى شوند و جنگ مى كنند و عمار همراه گروه بر حق است و گروه ستمگر او را خواهند كشت» گفتم: آرى عمار ميان ماست. پرسيد: آيا او در جنگ با ما جدى و كوشاست گفتم آرى، به خدا سوگند كه از من كوشاتر است و من دوست مى دارم كه كاش شما همگى به صورت يك شخص بوديد و من همه را مى كشتم و از تو شروع مى كردم. عمار خنديد و پرسيد: اين كار تو را شاد مى كند ابو نوح گفت: آرى و افزود كه هم اكنون هم عمرو عاص جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 12 برايم گفت از پيامبر (ص) شنيده است كه مى فرمايد «عمار را گروه ستمگر خواهند كشت». عمار گفت: در اين مورد از او اقرار گرفتى گفت: آرى از او در اين باره اقرار خواستم و به آن اقرار كرد. عمار گفت: راست گفته است و اين سخن كه شنيده است براى او زيان دارد و سودى به او نمى رساند. ابو نوح گفت: اينك عمرو عاص مى خواهد تو را ببيند، عمار به يارانش گفت: سوار شويد آنان سوار شدند و راه افتادند. گويد: ما يكى از سواران قبيله عبد القيس را كه نامش عوف بن بشر بود پيش آنان فرستاديم او رفت و چون نزديك ايشان رسيد بانگ برداشت كه عمرو عاص كجاست گفتند: همين جاست. عوف به عمرو عاص از محل عمار و سوارانى كه همراهش بودند خبر داد. عمرو عاص گفت: به عمار بگو پيش ما بيايد. عوف گفت: او از نيرنگها و تبهكاريهاى تو بيم دارد. عمرو گفت: چه چيز تو را در اين حال كه هستى، اين چنين به من گستاخ كرده است گفت: گستاخى من از تو و ياران توست اگر مى خواهى هم اكنون تن به تن جنگ كنيم و اگر مى خواهى تو با دشمنان خود روياروى شو و در آن صورت هم تو نيرنگباز خواهى بود. عمرو گفت: تو مرد نابخردى و من مردى از ياران خود را مى فرستم كه در برابرت بايستد. گفت. هر كه را مى خواهى بفرست كه بيمى ندارم و معلوم است كه تو كسى را به اين كار نمى فرستى مگر آنكه بدبخت و شقى باشد. عمرو برگشت و ابو الاعور سلمى را پيش او فرستاد آن دو هنگامى كه روياروى شدند يكديگر را شناختند. عوف گفت: پيكرت را مى-  شناسيم ولى دلت را نمى شناسيم. من تو را مومن نمى بينم بلكه تو را از دوزخيان مى دانم. ابو الاعور گفت: اى فلان، به تو زبانى داده شده است كه خداوند بر اثر آن تو را با چهره به دوزخ خواهد افكند. عوف گفت: هرگز چنين نيست كه من به راستى سخن مى گويم و تو به باطل، من تو را به هدايت فرا مى خوانم و بر گمراهى تو با تو جنگ مى كنم و از آتش مى گريزم، و تو به نعمت خدا گمراهى، به دروغ سخن مى گويى و در گمراهى جنگ مى كنى و عقاب را به جاى آمرزش و گمراهى را به جاى هدايت مى خرى. به چهره ما و چهره خودتان و سيماى ما و سيماى خودتان بنگريد، دعوت ما و دعوت خودتان را بشنو. هيچ كس از ما نيست مگر اينكه به حق و به محمد (ص) سزاوارتر و نزديكتر از شماست. ابو الاعور گفت: سخن بسيار گفتى و روز سپرى مى شود. اى واى بر تو يارانت را فرا خوان تا من جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 13 هم يارانم را فرا خوانم و ياران تو هرگونه كه مى خواهند بيايند، با شمار كم يا زياد، من هم از ياران خود به شمارشان مى آورم هر گونه مايلند همان گونه انجام دهند. عمار با دوازده سوار حركت كرد و چون به نيمه راه رسيد عمرو عاص هم با دوازده سوار فرا رسيد و چنان به يكديگر نزديك شدند كه اسبهاى دو گروه گردن به گردن شدند. هر دو گروه از اسبها پياده شدند و حمايل شمشيرهاى خود را در دست گرفته بودند، عمرو عاص شروع به تشهد گفتن كرد. عمار به او گفت: خاموش باش كه تو آن را رها كرده اى، حال آنكه من به آن از تو سزاوارتر و شايسته ترم. اگر مى-  خواهى درگيرى و خصومت باشد، حق ما باطل شما را از ميان خواهد برد و اگر مى خواهى سخنپردازى و خطابه باشد، ما به گفتن سخنان پسنديده و استوار از تو داناتريم، اگر هم مى خواهى سخنى را به اطلاع تو برسانم كه ميان ما و تو را مشخص كند و پيش از آنكه از جاى برخيزى تو را به كفر منسوب سازد و خودت هم بر صحت آن گواهى دهى و نتوانى مرا در آن مورد تكذيب كنى. عمرو گفت: اى ابا يقظان من به اين منظور نيامده ام، بلكه براى اين آمده ام كه مى بينيم تو مطاعترين فرد اين سپاهى. تو را به خدا سوگند مى دهم كه اسلحه آنان را از كشتن باز دارى و خونهاى آنان را حفظ و در اين مورد تشويق و تحريض كنى. براى چه با ما جنگ مى كنيد مگر ما يك خدا را عبادت نمى كنيم، مگر ما به قبله شما نماز نمى گزاريم و بر همان دعوت شما دعوت نمى كنيم و كتاب شما را نمى خوانيم و به پيامبر شما ايمان نداريم عمار گفت سپاس خداوندى را كه اين سخن را از دهان تو برآورد. آرى كه اينها همه از من و ياران من است، قبله و دين و پرستش خدا و پيامبر و كتاب بدون اينكه به تو و يارانت تعلق داشته باشد. سپاس خداوندى كه تو را وادار به چنين اقرارى براى ما كرد و تو را گمراه گمراه كننده كور دل قرار داده است. هم اكنون به تو مى گويم كه به چه سبب با تو و يارانت جنگ مى كنم: همانا رسول خدا (ص) به من فرمان داد با ناكثين [پيمان گسلان ] جنگ كنم و چنين كردم. و فرمود با قاسطين [ستمگران ] جنگ كنم و شما همانهاييد، اما در مورد مارقين [از دين بيرون شدگان-  خوارج ] نمى دانم آيا آنان را درك خواهم كرد يا نه. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 14 اى دم بريده ابتر آيا نمى دانى كه پيامبر (ص) فرموده است: «هر كس من مولاى اويم على مولاى اوست. خدايا دوست بدار هر كس كه او را دوست مى-  دارد و دشمن بدار آن كس كه او را دشمن مى دارد» من دوستدار خدا و رسول خدا و پس از آن دو دوستدار على هستم. عمرو گفت: اى ابايقظان چرا مرا دشنام مى دهى و حال آنكه من هرگز تو را دشنام نمى دهم عمار گفت: به چه چيز مى-  خواهى دشنام دهى آيا مى توانى بگويى من حتى يك روز از فرمان خدا و رسولش سرپيچى كرده ام عمرو گفت: غير از اين، پستيها و ناشايستيهايى در تو هست. عمار گفت: بزرگوار و گرامى كسى است كه خدايش گرامى فرموده باشد، من پست بودم خدايم بركشيد، برده بودم خدايم آزاد ساخت، ناتوان بودم خدايم توانا كرد، بينوا بودم خدايم توانگر فرمود. عمرو گفت: در مورد كشتن عثمان چه نظر دارى گفت: دروازه همه بديها را براى شما گشود. عمرو گفت: و آن گاه على او را كشت عمار گفت: خداوندى كه پروردگار على است او را كشت و على هم با او همراه بود. عمرو گفت: تو هم در زمره آنان بودى كه او را كشتند گفت: آرى، همراه كسانى بودم كه او را كشتند و امروز هم همراه آنان جنگ مى كنم. عمرو پرسيد: چرا عثمان را كشتيد عمار گفت: او مى خواست دين ما را دگرگون سازد، او را كشتيم. عمرو خطاب به همراهان خود گفت: آيا نمى شنويد اعتراف به كشتن امام شما كرد. عمار گفت: اين سخن تو را فرعون پيش از تو به قوم خويش گفته است «كه آيا نمى شنويد»، شاميان برخاستند و با هياهو سوار اسبهاى خود شدند و برگشتند. عمار و يارانش نيز سوار شدند و بازگشتند. چون آنچه ميان ايشان گذشته بود به اطلاع معاويه رسيد، گفت: آرى اگر سبكسرى برده سياه، يعنى عمار، اعراب را تحريك كند نابود خواهند شد. نصر مى گويد: عمرو بن شمر براى ما نقل كرد كه سواران براى جنگ بيرون آمدند و برابر يكديگر صف كشيدند و مردم آماده حمله و نبرد شدند. عمار كه زرهى سپيد بر تن داشت مى گفت: اى مردم به سوى بهشت بشتابيد و درآييد. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 15 مردم چنان جنگ سختى كردند كه شنوندگان نظير آن را نشيده بودند و شمار كشتگان چندان زياد شد كه هر كس طناب خيمه خود را به دست يا پاى كشته يى بسته بود. اشعث پس از آن نقل مى كرده كه چادرها و خيمه هاى صفين را ديدم، هيچ چادر و خيمه يى نبود مگر اينكه طناب آن بدست يا پاى كشته يى بسته شده بود. نصر مى گويد: ابو سماك اسدى مشكى آب و كاردى آهنى برداشت و ميان كشته ها و زخميها راه افتاد، به هر مرد زخمى كه مى رسيد و مى ديد هنوز رمقى دارد او را مى نشاند و از او مى پرسيد: امير المؤمنين كيست اگر مى گفت على است خونهاى چهره اش را مى شست و آبش مى داد و اگر سكوت مى كرد كارد بر گلويش مى كشيد تا بميرد و آبش نمى داد. نصر مى گويد: عمر بن شمر، از قول جابر براى ما نقل كرد كه مى گفته است: شنيدم شعبى مى گفت احنف بن قيس نقل مى كرد و مى گفت: به خدا سوگند كه من كنار عمار بن ياسر بودم ميان من و او فقط يك مرد از قبيله بنى الشعيراء قرار داشت، پيش رفتيم تا به هاشم بن عتبه رسيديم. عمار به هاشم گفت: پدر و مادرم فداى تو باد سريع حمله كن. او گفت: اى ابو يقظان خدايت رحمت كند تو مردى هستى كه در جنگ سبكبارى و آن را سبك و ساده گرفته اى ولى من بايد با اين پرچم پيشروى و حمله كنم و اميدوارم با دقت و درنگ به هدف و خواسته خود برسم و اگر سبكى كنم از نابودى و خطر در امان نخواهم بود. آن روز معاويه به عمرو عاص گفته بود: اى واى بر تو كه امروز هم پرچم آنان در دست هاشم است و او پيش از اين سرسختانه و با شتاب حمله مى كرد و اگر امروز بخواهد با تأمل و درنگ حمله كند امروز به مردم شام روزى درازتر و دشوارتر خواهد بود ولى اگر همراه گروهى از ياران خود حمله كند اميدوارم بتوانى آنان را از ديگران جدا و محاصره كنى. عمار همچنان هاشم را به حمله تشويق مى كرد تا سرانجام حمله كرد. معاويه كه مواظب بود از دور حمله او را ديد و گروهى از ياران دلير خود را كه به دليرى و بى باكى مشهور بودند به جانب او گسيل داشت، عبد الله، پسر عمرو عاص، هم با همين گروه بود و در آن روز دو شمشير داشت كه يكى را حمايل كرده بود و با ديگرى ضربت مى زد. در اين هنگام سواران على عليه السلام عبد الله بن عمرو را جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 16 احاطه كردند. عمرو عاص بانگ برداشته بود كه: اى خداى رحمان: پسرم، پسرم معاويه مى گفت: شكيبا باش بر او باكى نيست. عمرو گفت: اى معاويه اگر پسرت يزيد در اين حال بود شكيبايى مى كردى ولى دليران و پاسداران شامى چندان از عبد الله بن عمرو دفاع كردند كه توانست در حالى كه سوار بر اسب بود بگريزد [و همچنين همراهانش گريختند. هاشم در آن معركه زخمى شد.] نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه عمار بن ياسر، رضى الله عنه، در آن روز كشته شد و در ميدان جنگ در افتاد. او همين كه به پرچم عمرو عاص نگريست گفت: به خدا سوگند، اين پرچمى است كه در سه آوردگاه ديگر با آن جنگ كرده ام و در اين جنگ هم هدفش درست تر از آن سه نيست و سپس اين ابيات را خواند: «همان گونه كه در مورد تنزيل قرآن در گذشته با شما جنگ كرديم و ضربه زديم اينك در مورد تأويل آن با شما مى جنگيم و ضربه مى زنيم، چنان ضربتى كه سر را از بدن و دوست را از دوست جدا سازد، تا آنكه حق به راه راستين خود بازگردد.» عمار كه سخت تشنه شده بود در اين هنگام آب خواست. زنى كشيده قامت خود را به او رساند و نفهميدم آيا قدحى يا مشكى همراه داشت كه در آن شير آميخته با آب بود و به عمار داد، عمار همين كه آن را نوشيد گفت: «بهشت زير پيكان نيزه هاست. امروز دوستان گرانقدر محمد و حزب او را ديدار مى كنم.» به خدا سوگند، اگر چنان ضربه بزنند كه ما را تا نخلستانهاى هجر عقب برانند باز هم مى دانيم ما برحقيم و ايشان بر باطل اند. آن گاه حمله كرد. ابن حوى سكسكى و ابو العاديه بر او حمله آوردند، ابو العاديه به عمار نيزه زد و ابن حوى سر عمار را از بدن جدا كرد.ذو الكلاع مكرر از عمرو عاص شنيده بود كه مى گفت پيامبر (ص) به عمار فرموده است: «تو را گروه سركش و ستمگر مى كشند و آخرين آشاميدنى كه خواهى نوشيد جرعه يى شير آميخته با آب است.» ذو الكلاع به عمرو عاص گفت: اى واى بر تو اين چيست كه مى بينم عمرو مى گفت: عمار بزودى پيش ما مى آيد و از ابو تراب جدا مى شود، اين پيش از كشته شدن عمار بود، قضا را ذو الكلاع هم همان جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 17 روز كه عمار شهيد شد، كشته شد. عمرو عاص به معاويه گفت: به خدا سوگند، نمى دانم از كشته شدن كداميك از اين دو شادترم و به خدا سوگند اگر ذو الكلاع پس از كشته شدن عمار باقى مى بود با تمام قوم خويش به على مى پيوست و كار ما را تباه مى ساخت. نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه همواره كسانى پيش معاويه و عمرو مى آمدند و مى گفتند: من عمار را كشته ام، عمرو از هر يك از ايشان مى پرسيد: عمار چه مى گفت و نمى توانست جواب بدهد تا اينكه ابن حوى آمد و گفت: من عمار را كشتم، عمرو به او گفت: آخرين سخن او چه بود گفت شنيدم مى گفت: «امروز دوستان گرانقدر، محمد (ص) و حزب او را مى بينم»، عمرو گفت: راست مى گويى تو قاتل اويى، به خدا سوگند، چيزى بدست نياورده اى و پروردگار خود را خشمگين كرده اى. نصر مى گويد: عمرو بن شمر براى ما، از اسماعيل سدى، از عبد خير همدانى نقل مى كرد كه مى گفته است: يكى از روزهاى صفين ديدم عمار بن ياسر به سبب تيرى كه بر او اصابت كرده بود بيهوش شد و نمازهاى ظهر و عصر و مغرب و عشاء و صبح روز بعد را نتوانست بگزارد. سپس به هوش آمد و همه نمازهاى خود را قضا كرد و به ترتيب از نخستين نمازهاى قضا شده خود شروع و به آخرين آن ختم كرد. نصر مى گويد: عمر بن شمر، از سدى، از ابو حريث براى ما نقل كرد كه مى گفت: روزى كه عمار كشته شد غلامش، راشد، براى او جرعه يى شير آورد. عمار گفت: همانا از دوست خود رسول خدا شنيدم كه مى فرمود «آخرين توشه تو از دنيا جرعه اى شير است». نصر مى گويد: عمر بن شمر، از سدى روايت مى كرد كه مى گفته است: در جنگ صفين دو مرد درباره اينكه كداميك عمار را كشته اند و سلاح او را بايد تصاحب كنند با يكديگر مخاصمه داشتند، آن دو نزد عبد الله بن عمرو عاص آمدند. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 18 او گفت: اى واى بر شما از پيش من بيرون برويد كه پيامبر (ص) فرمود: «قريش را با عمار چه كار است كه او ايشان را به بهشت فرا مى خواند و آنان او را به دوزخ فرا مى خوانند. كشنده و بيرون آورنده جامه و سلاح او در دوزخ اند». سدى مى گفته است: به من خبر رسيده است كه چون معاويه اين سخن را شنيد براى اينكه سفلگان شامى را فريب دهد گفت: كسى او را كشته است كه او را با خود به جنگ آورده است. نصر مى گويد: عمرو، از جابر، از ابو الزبير براى ما نقل مى كرد كه مى گفته است: گروهى از قبيله جهينه پيش حذيفة بن اليمان آمدند و به او گفتند: اى ابا عبد الله، پيامبر (ص) از خداوند مسئلت كرد و پناه خواست كه امتش درمانده نشوند و اين استدعايش پذيرفته شد و استدعا كرد كه امتش نسبت به يكديگر زورگويى نكنند و درگيرى نداشته باشند، پذيرفته نشد. حذيفه گفت: من شنيدم پيامبر خدا (ص) مى فرمود: «پسر سميه-  يعنى عمار-  هرگز ميان دو كار مخير نمى شود مگر اينكه كارى را كه صحيح است برمى گزيند. همواره ملازم جهتگيرى او باشيد». نصر مى گويد: عمر بن شمر براى ما نقل كرد كه عمار در آن روز بر صف شاميان حمله كرد و چنين رجز مى خواند: «به خداى كعبه سوگند، هرگز از جاى خود تكان نمى خورم مگر آنكه كشته شوم يا آنچه را مى خواهم ببينم. در همه روزگار همواره از على، داماد پيامبر، و امانتدار وفا كننده به عهد، پاسدارى و حمايت مى كنم...» نصر مى گويد: عبد الله بن سويد حميرى كه از خاندان ذو الكلاع است به او مى گفت حديثى كه از عمرو عاص در مورد عمار شنيده اى چيست ذو الكلاع موضوع را به او گفت، همين كه عمار ياسر كشته شد عبد الله شبانه پاى پياده از لشكر معاويه بيرون آمد و صبح ميان لشكر على بود. عبد الله بن سويد از عابدان روزگار خود بود و نزديك بود مردم شام از اين كار او مضطرب و پراكنده شوند جز اينكه معاويه به آنان گفت: عمار را على كشته است زيرا او را به اين جنگ آورده و به فتنه در انداخته است. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 19 پس از اين موضوع معاويه به عمرو عاص پيام داد كه مردم شام را بر من تباه كردى، آيا بايد هر چه از پيامبر (ص) شنيده اى بگوئى عمرو عاص گفت: آرى اين سخن را گفته ام و علم غيب ندارم و نمى دانستم جنگ صفين پيش مى آيد. وانگهى هنگامى مى گفتم كه عمار دوست تو بود، خودت هم درباره او نظير همين چيزى كه من روايت كرده ام نقل كردى. معاويه خشمگين شد و بر عمرو خشم آورد و تصميم گرفت او را از خير و نيكى خود محروم كند. عمرو هم كه مردى متكبر بود به پسر و ياران خود گفت: اگر وضع اين جنگ روشن شود ديگر خيرى در همسايگى و كنار معاويه نيست و من حتما از او جدا خواهم شد و ابيات زير سرود: «از اينكه چيزى را كه شنيده ام بازگو كرده ام بر من خشم مى گيرى و سرزنش مى كنى و حال آنكه اگر انصاف دهى خودت پيش از من نظير آن را گفته اى. آيا در آنچه تو گفته اى ثابت و استوار بوده اى و لغزش نداشته اى و من در آنچه گفته ام لغزش داشته ام...» معاويه در پاسخ عمرو عاص اين ابيات را سرود: «هم اكنون كه جنگ دامن گسترده و اين كار دشوار در قبال ما بر پاى ايستاده است. پس از شصت سال باز چنان مرا بازى مى دهى كه پندارى فرقى ميان تلخ و شيرين نمى گذارم...» چون اين شعر معاويه. به اطلاع عمرو رسيد پيش معاويه رفت و رضايتش را جلب كرد و كارشان متحد شد. نصر گويد: على عليه السلام در همين روز هاشم بن عتبه را كه يك چشمش كور بود و پرچم خود را همراه داشت، فرا خواند و به او گفت: اى هاشم، تا چه هنگام نان مى خورى و آب مى نوشى هاشم گفت: اينك چنان كوشش كنم كه ديگر هرگز پيش تو برنگردم. على عليه السلام فرمود: در برابر تو ذو الكلاع قرار دارد كه پيش او مرگ سرخ است. هاشم حركت كرد و چون پيش رفت معاويه پرسيد: اين كس كه چنين پيش مى آيد كيست گفتند: هاشم مرقال است. گفت همان يك چشم بنى زهره خدايش بكشد هاشم همچنان پيش مى آمد و اين رجز را مى خواند: «اعور براى خويش راه خلاصى مى جويد و هم چون شتر نر و گزينه زره جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 20 پوشيده است...» پرچمدار لشكر ذو الكلاع كه مردى از قبيله عذره بود بر هاشم حمله آورد و و اين رجز را مى خواند: «اى مرد يك چشم، من يك چشم بزدل نيستم، بر جاى باش كه من از آن دو شاخه قبيله مضر نيستم، ما يمانى هستيم و ترس و بيم نداريم...» آن دو به يكديگر نيزه زدند، نيزه هاشم كارگر افتاد و آن مرد را كشت و شمار كشتگان اطراف هاشم بسيار شد. در اين هنگام ذو الكلاع حمله آورد و مردم در هم آميختند و دليرى و پايدارى كردند، هاشم و ذو الكلاع هر دو كشته شدند و عبد الله پسر هاشم رايت را بدست گرفت و چنين رجز خواند: «اى هاشم، پسر عتبه و مالك گرامى باشى كه چون سالار پيرى قرشى نابود شدى...» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از شعبى براى ما نقل كرد كه عبد الله پسر هاشم رايت پدرش را در دست گرفت و سپس گفت: اى مردم هاشم بنده يى از بندگان خدا بود كه روزى آنان مقدر شده و كارها و اعمال ايشان نوشته و شماره شده و اجل ايشان فرا رسيده است. خداوند و پروردگارش او را فرا خواند و او دعوت حق را پذيرفت و تسليم فرمان او شد. او در فرمانبردارى از پسر عموى پيامبر خويش كه نخستين ايمان آورنده به او و از همگان در دين خدا داناتر و بر دشمنان خدا كه شكستن حرمتهاى خداوند را روا مى دارند و در سرزمينها ستم و تباهى بار آورده اند و شيطان بر ايشان چيره شده ياد خدا را در آنان به فراموشى سپرده و گناه و ستم را در نظرشان آراسته است سختگيرتر بود، كوشش و پايدارى كرد. اينك بر شما جهاد و جنگ با كسانى كه با خدا مخالفت ورزيده و حدود خداوند را معطل ساخته و با اولياى خداوند اعلان جنگ داده اند واجب است. در اين جهان خون و جانهاى خويش را در اطاعت از خدا ببخشيد تا در سراى ديگر به منزلت عالى و جاودانه كه هرگز فانى نمى شود برسيد. به خدا سوگند، به فرض محال كه ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ هم نباشد باز جنگ كردن در ركاب على به مراتب برتر از جنگ در ركاب معاويه است، حال آنكه شما اميدواريد به اميدى بزرگ. نصر مى گويد: عمرو بن شمر براى ما حديث كرد و گفت: پس از تمام شدن كار جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص21 جنگ صفين، و واگذارى حكومت از سوى امام حسن عليه السلام به معاويه و رفتن هيأتهاى نمايندگى پيش او، عبد الله بن هاشم را هم كه اسير بود پيش معاويه فرستادند. همين كه عبد الله برابر معاويه رسيد عمرو عاص كه آنجا بود گفت: اى امير المومنين اين خودپسند پسر مرقال است، مواظب اين سوسمار آزمند باش، اين مغرور به خود شيفته را بكش كه «اين چوبدستى هم از همان درخت است» و «مار جز بچه مار نمى آورد» و پاداش بدى همچنان بدى است. عبد الله به معاويه گفت: بر فرض كه مرا بكشى من نخستين مردى نيستم كه قوم او رهايش كرده و روزگار تسليمش كرده باشد. عمرو عاص گفت: اى امير المؤمنين او را در اختيار من بگذار تا رگهاى گردنش را بريده بر شانه هايش نهم. عبد الله گفت: اى عمرو عاص كاش اين شجاعت و دليرى از تو روزهاى جنگ صفين آشكار مى شد. همان روزها كه ما تو را به هماوردى فرا مى خوانديم در حالى كه پاهاى مردان از خون خيس شده بود و راهها چنان بر تو بسته شده بود كه مشرف به هلاك شده بودى و به خدا سوگند، هم اكنون نيز اگر چنين به معاويه نزديك نبودى پيكانى بر تو پرتاب مى كردم كه تيزتر از درفش كفش دوزى است. چرا كه تو همواره بر هوس خويش مى افزايى و در سر گشتگى خود فرو رفته اى و به ريسمان پوسيده خويش چسبيده اى، همچون شتر سرمست گم گشته در تاريكى شبى تيره. معاويه فرمان داد عبد الله را به زندان بردند. عمرو عاص براى معاويه چنين نوشت: «پيشنهادى آميخته با دور انديشى به تو كردم با من مخالفت كردى و حال آنكه كشتن پسر هاشم توفيق بزرگى بود. اى معاويه پدرش همان كسى است كه در جنگ مهتران تو را از پاى درآورد. چندان با ما جنگ كرد كه در صفين خونهاى ما را به اندازه درياهاى بيكران خروشان فرو ريخت. اين هم پسر اوست و آدمى شبيه اصل خود است و اگر او را زنده نگهدارى بزودى دندان پشيمانى بر هم مى سايى». جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 22 معاويه اين شعر را براى عبد الله بن هاشم فرستاد. او از زندان در پاسخ چنين نوشت: «اى معاويه آن مرد، عمرو، را كينه دلش از حق باز مى دارد و دوستى او ناسالم است. اى پسر حرب مى بينى او كشتن مرا براى تو مصلحت مى بيند و حال آنكه عمرو كارى را پيشنهاد مى كند كه پادشاهان عجم آن را به صلاح نمى دانستند. يعنى، آنان هيچ گاه اسير خود را در صورتى كه تسليم فرمان بود نمى كشتند. آرى، در جنگ صفين از سوى ما حمله و نفرتى نسبت به تو ابراز شد كه هاشم و پسرش هم مرتكب آن بودند. خداوند آنچه در آن مقدور فرموده بود صورت گرفت و تمام شد و آنچه گذشت چيزى جز روياى خواب بيننده نبود. اكنون اگر مرا ببخشى از يك خويشاوند در گذشته اى و اگر كشتن مرا مصلحت بدانى خون حرام مرا حلال پنداشته اى.» اين روايت كه گذشت روايت نصر بن مزاحم است. ابو عبيد الله، محمد بن موسى بن عبيد الله مرزبانى روايت مى كند كه چون كار حكومت براى معاويه استوار و تمام شد و پس از وفات على عليه السلام زياد را به حكومت بصره فرستاد، منادى معاويه ندا داد: همانا همگان و هر سرخ و سياهى در امان خداوند است، غير از عبد الله بن هاشم بن عتبه. معاويه سخت در جستجوى عبد الله بود و هيچ اطلاعى از او نداشت. سر انجام مردى از اهل بصره نزد معاويه آمد و گفت: تو را به محل عبد الله بن هاشم راهنمايى مى كنم، براى زياد بنويس كه عبد الله در خانه فلان زن مخزومى است. معاويه دبير خويش را فرا خواند و چنين نوشت: از معاويه بن ابى سفيان، امير المؤمنين، به زياد بن ابى سفيان. اما بعد، چون اين نامه من به دست تو رسيد، به محله بنى مخزوم برو و آنجا را خانه به خانه تفتيش كن، تا به خانه فلان زن مخزومى برسى و عبد الله بن هاشم مرقال را از آن خانه بيرون بياور سرش را بتراش، جبه اى مويين بر او بپوشان و او را به زنجير بكش، دستش را بر گردنش ببند و بر شترى بدون جهاز و پوشش سوار كن و نزد من بفرست. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 23 مرزبانى گويد: زبير بن بكار گفته است: معاويه هنگامى كه زياد را به بصره فرستاد به او گفت: عبد الله بن مرقال در محله بنى ناجيه بصره است و در خانه زنى از آنان كه نامش فلان است سكونت دارد، سوگندت مى دهم كه كنار خانه اش فرود آيى و بر آن خانه هجوم براى و عبد الله را بيرون آرى و پيش من بفرستى. چون زياد وارد بصره شد از محله بنى ناجيه و خانه آن زن پرسيد و به آن خانه هجوم برد و عبد الله را بيرون كشيد و او را پيش معاويه گسيل داشت. عبد الله روز جمعه پيش معاويه رسيد، رنج بسيار ديده بود و از شدت آفتابزدگى جسمش لاغر و دگرگون شده بود. معاويه هر روز جمعه دستور تهيه خوراك براى اشراف قريش و اشراف شام و نمايندگان مردم عراق مى داد، در آن روز معاويه ناگهان عبد الله را كه سخت لاغر و چهره اش دگرگون شده بود مقابل خويش ديد. معاويه او را شناخت ولى عمرو عاص او را نشناخت، معاويه به عمرو گفت: اى ابا عبد الله آيا اين جوان را مى شناسى گفت: نه، گفت: اين پسر كسى است كه در صفين مى گفت: «يك چشمى كه چندان زيسته كه از زندگى دلتنگ شده است و براى خود ارزش و اعتبارى مى جويد ناچار از شكست دادن يا شكست خوردن است». عمرو گفت: آرى هموست، اينك اين سوسمار درمانده را مواظب باش رگهاى گردنش را بزن و او را پيش مردم عراق برمگردان كه آنان همگى فتنه انگيز و اهل نفاق اند. علاوه بر آن خودش هم داراى هوس است و اطرافيانى دارد كه گمراهش مى كنند. سوگند به كسى كه جان من در دست اوست، اگر از دام تو بگريزد لشكرى به سوى تو گسيل مى دارد كه هياهوى شيهه اسبان آن بسيار است و روز بدى براى تو در پيش خواهد بود. عبد الله همان گونه كه در غل و بند بود گفت: اى پسر مرد سترون و دم بريده اى كاش اين حماسه و شجاعت را در جنگ صفين مى داشتى كه ما تو را به هماوردى فرا مى خوانديم و تو همچون كنيزان سياه و بزهاى زبون زير يالها و شكم اسبها پناه مى بردى. همانا به فرض كه معاويه مرا بكشد مردى گرانقدر و ستوده خصال را كشته است كه فرومايه بخت برگشته و همچون شتر پير معيوب در بند كشيده شده نيست. عمرو گفت چنين و چنان را رها كن كه ميان آرواره هاى شير ژيانى افتاده اى كه دشمن شكار است و چنان بر بينى تو نيزه خواهد زد كه بر معاديان دهان بسته جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 24 نيزه مى زنند. عبد الله بن هاشم گفت: آنچه مى خواهى پرگويى كن كه من تو را مى-  شناسم، به هنگام آسايش سرمستى و به هنگام رويارويى و كارزار ترسو. گاه ستيز با دشمنان سخت بيمناكى، چنين مصلحت مى بينى كه با آشكار ساختن عورت خود جان خود را حفظ كنى. گويا نبرد صفين را فراموش كرده اى كه تو را به جنگ فرا مى-  خواندند و از آن مى گريختى از بيم آنكه مردانى كه داراى بدنهاى استوار و نيزه هاى تيز بودند و گله ها را به غارت مى بردند و عزيز را زبون مى ساختند فرو گيرندت. عمرو گفت: معاويه مى داند كه من در آن معركه ها شركت كرده ام در حالى كه تو در آن همچون كلوخ كنار خار بنى بودى. در آنجا پدرت را ديدم كه امعاء و روده هايش فرو مى ريخت. عبد الله گفت: همانا به خدا سوگند، اگر پدرم تو را در آن مقام مى ديد همه اركان وجودت به لرزه در مى آمد و نمى توانستى از دست او جان به در برى، ولى او با كس ديگرى غير از تو جنگ كرد و كشته شد. معاويه گفت: اى بى مادر، آيا آرام مى گيرى و خاموش مى شوى عبد الله گفت: اى پسر هند به من چنين مى گويى به خدا سوگند اگر بخواهم عرق بر پيشانى ات مى نشانم و تو را به چنان ننگ و عارى دچار سازم كه رگهاى گردنت فرو نشيند.مگر به بيشتر از مرگ مرا مى ترسانى معاويه لحن خود را تغيير داد و گفت: اى برادرزاده، آيا بس مى كنى و فرمان داد او را به زندان بردند. مرزبانى سپس اشعار عمرو عاص و اشعار عبد الله بن هاشم را نقل كرده و افزوده است كه معاويه سكوتى طولانى كرد، آن چنان كه پنداشتند سخن نخواهد گفت آن گاه اين ابيات را خواند: «عفو كردن از بزرگان قريش را وسيله تقرب به پيشگاه خداوند در آن روز دشوار و سخت [قيامت ] مى بينم و مصلحت نمى دانم جوانمردى را كه خويشاوند من است و نسب او به خاندانهاى كعب و عامر مى رسد بكشم...» معاويه به عبد الله بن هاشم گفت: آيا خود را چنان مى بينى كه عمرو عاص گفت و بر ما خروج خواهى كرد. عبد الله گفت: هرگز در اين فكر مباش كه بتوانى كنه عقايد و ضمير افراد را بيرون بكشى، خاصه اگر بخواهند در راه اطاعت از خدا جهاد كنند. معاويه گفت: در آن صورت خداوند تو را هم خواهد كشت همان گونه كه پدرت را كشت. گفت: چه كسى در قبال شهادت براى من خواهد بود مرزبانى مى گويد: معاويه به او جايزه پسنديده داد و از او عهد و پيمان گرفت جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 25 كه در شام ساكن نباشد و مردمش را بر معاويه تباه نكنند و نشوراند. نصر مى گويد: عمر بن شمر، از سدى، از عبد الخير همدانى نقل مى كرد كه هاشم بن عتبه روزى كه كشته شد به مردم گفت: اى مردم، من مرد تنومندى هستم و هرگاه از پاى درآمدم افتادن من بر زمين شما را به بيم و هراس نيفكند كه از كشتن من كمتر از كشتن يك شتر آسوده نمى شوند، تا آنكه كشنده شتر از كار آن بپردازد. آن گاه حمله كرد و در افتاد، در همان حال كه هاشم [زخمى ] ميان كشتگان بر خاك افتاده بود مردى از كنارش گذشت. هاشم به آن مرد گفت: سلام مرا به امير المومنين برسان و بگو اى امير المومنين بركات و رحمت خدا بر تو باد و تو را به خدا سوگند مى دهم كه شبانه و پيش از آنكه صبح كنى كشتگان را چنان پشت سر بگذارى كه پاى كشتگان را با دوال و لگام اسبهاى خود بسته باشى، زيرا فردا صبح ابتكار عمل و پيروزى از كسى است كه كشتگان را زودتر از ميدان جمع كرده باشد. آن مرد اين مطلب را به اطلاع على عليه السلام رساند و امير المومنين شبانه حركت و شروع به پيشروى كرد، آن چنان كه همه كشتگان را پشت سر نهاد و فردا صبح ابتكار عمل و پيروزى براى او بر اهل شام بود. نصر مى گويد: عمر بن شمر، از سدى، از عبد خير براى ما نقل كرد كه هاشم بن-  عتبه پس از آن اينكه خسته و فرسوده شده بود با حارث بن منذر تنوخى جنگ كرد، هر چند موفق شد او را به دست خود بكشد ولى حارث هم به او نيزه اى زد كه شكمش را دريد و هاشم در افتاد. در همين هنگام امير المومنين عليه السلام كه از حال او آگاه نبود كسى را پيش هاشم فرستاد و فرمان داد با پرچم خود پيش برو. هاشم به فرستاده گفت: به شكم من نگاه كن. او متوجه شد كه شكمش دريده است. على (ع) شتابان آمد و بر بالين هاشم ايستاد، برگرد هاشم گروهى از قاريان و گروهى از افراد قبيله اسلم هم كشته شده و در افتاده بودند. على (ع) بر او اندوهگين شد و چنين فرمود: «خداوند گروه اسلمى را پاداش نيكو دهاد سپيد چهرگان رخشانى كه گرد جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 26 هاشم كشته شدند و در افتادند، يزيد و سعدان و بشر و معبد و سفيان و دو پسر معبد كه همگى داراى مكارم اخلاقى هستند...» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از شعبى، از ابو سلمه نقل مى كند كه مى گفته است: هاشم بن عتبه هنگام غروب با صداى بلند مردم را فرا خواند و گفت: هان هر كه را به خداوند نياز است و سراى ديگر را مى جويد، بيايد. گروه بسيارى پيش او جمع شدند كه چند بار بر مردم شام حمله هاى سخت كرد، ولى از هر سو كه حمله مى برد برابرش ايستادگى مى كردند، او جنگى سخت كرد، سپس به ياران خود گفت: اين صبر و پايدارى كه از ايشان مى بينيد شما را به هراس نيندازد كه به خدا سوگند از آنان چيزى جز حميت و تعصب عربى نمى بينيد همان پايدارى است كه عرب زير پرچمها و در مراكز خود نشان مى دهد و بدون ترديد آنان بر گمراهى اند و شما بر هدايت هستيد. اى قوم، صابر و پايدار باشيد، همگان جمع شويد و همراه ما با آرامش و آهسته به سوى دشمن خويش پيشروى كنيد. خدا را ياد آوريد و هيچ كس برادر خويش را تسليم و رها نكند و فراوان به اين سو و آن سو منگريد، و آهنگ ايشان كنيد و فقط در راه خدا با آنان پيكار كنيد تا خداوند ميان ما و ايشان حكم كند كه او بهترين حكم كنندگان است. ابو سلمه گويد: در همان حال كه او و گروهى از قاريان با اهل شام پيكار مى-  كردند نوجوانى به سوى ايشان آمد و اين رجز را مى خواند: «من پسر شهرياران غسانم و امروز آيين عثمان دارم. قاريان ما از آنچه رخ داده است به ما خبر داده اند كه على پسر عفان را كشته است.» او حمله آورد و تا ضربه يى با شمشير خود نمى زد پشت به ميدان نمى كرد. آن گاه شروع به لعن و دشنام دادن به على كرد و از اندازه درگذشت. هاشم به او گفت: اى فلان از پى اين گفتار دادرسى خواهد بود و لعنت كردن تو سرور نيكوكاران را عقاب دوزخ از پى خواهد داشت. از خدا بترس كه تو به پيشگاه پروردگارت برمى گردى و او از تو درباره اين جايگاه و اين سخن خواهد پرسيد. آن جوان گفت: چون پروردگارم از من بپرسد مى گويم: با مردم عراق جنگ كردم كه سالار آنان، بدان گونه كه براى من گفته شده است، نماز نمى گزارد و آنان هم نماز جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 27 نمى گزارند و سالارشان خليفه ما را كشته است و آنان هم در كشتن خليفه او را يارى داده اند. هاشم به او گفت: پسركم تو را با عثمان چه كار همانا اصحاب محمد (ص) كه براى اعمال نظر در كارهاى مسلمانان شايسته و سزاوارترند او را كشته اند و سالار ما در ريختن خون او از همه مبراتر است، اما اين سخن تو كه مى گويى: او نماز نمى گزارد، او نخستين كسى است كه با پيامبر نماز گزارده و به او ايمان آورده است. و اين سخن كه مى گويى: يارانش نماز نمى گزارند، همه اين كسانى كه با او مى بينى قاريان قرآنند و براى تهجد و گزاردن نماز شب، شبها نمى خوابند اينك از خدا بترس و از عقابش بيم كن و بدبختان گمراه تو را فريب ندهند. آن جوان گفت: اى بنده خدا، از اين سخن تو بيمى در دلم افتاد و من تو را صادق و نيكوكار و خود را خطاكار و گنهكار مى پندارم، آيا براى من امكان توبه فراهم است گفت: آرى به سوى خداى خود برگرد و به پيشگاهش توبه كن كه خداوند توبه را مى پذيرد و گناهان را مى بخشد و توبه كنندگان و آنانرا كه مى خواهند خود را پاك كنند دوست مى دارد. آن جوان شكسته خاطر و پشيمان به صف خود برگشت، گروهى از شاميان به او گفتند: آن مرد عراقى فريبت داد. گفت: نه كه براى من خير-  خواهى كرد و اندرزم داد. نصر مى گويد: در مورد كشته شدن هاشم و عمار زنى از مردم شام چنين سروده است: «قومى را كه به پسر ياسر مرگ را چشاندند و به شما حلقه مويين و لگام ندادند از دست مدهيد و نابود مكنيد. همانا ما آن مرد يثربى-  يعنى عمرو بن محصن-  كه خطيب شما بود و دو پسر بديل و هاشم را كشتيم». نصر توضيح مى دهد كه منظور از يثربى عمرو بن محصن انصارى است كه نجاشى شاعر عراقيان او را مرثيه سروده است و چنين گفته است: «عمرو بن محصن چه نيكو جوانمرد دو قبيله بود، و هرگاه فرياد خواه قبيله اى كه به هنگام صبح مورد حمله قرار گرفته بود برمى خاست او فريادرس بود. در آن هنگام كه سواران به حركت آمدند و پاره هاى نيزه به اين سو و آن سو پراكنده مى شد و گرد و غبارى سخت برانگيخته بودند، انصار همگان به مرگ سرورى مورد اعتماد كه در كارهاى پسنديده آزموده شده بود مصيبت زده جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 28 شدند...» نصر مى گويد: پسر محصن از بزرگان و سرشناسان ياران على عليه السلام بود كه در آوردگاه كشته شد و على عليه السلام از كشته شدنش سخت اندوهگين شد. نصر گويد: ابو الطفيل عامر بن واثله كنانى كه از اصحاب پيامبر (ص) است و گفته شده آخرين كس از ياران پيامبر است كه در گذشته است و از شيعيان مخلص بود و در جنگ صفين همراه على (ع) بود. درباره كشته شدن هاشم چنين مرثيه سروده است: «اى هاشم نيكمرد، بهشت به تو پاداش داده شد كه در راه خدا با دشمن سنت پيامبر (ص) و كسانى كه حق را رها كرده و بدگمان و مردد بودند جنگ كردى و به آنچه نائل و رستگار شدى بسيار افتخار كن. روزگار مرا همچون مشكى خشك و پوسيده كرده است كه بزودى بر گرد گورم فرياد ناله همسر و عروس و خويشاوندانم بلند مى شود.» نصر گويد: مردى از قبيله عذره شام چنين سروده است: «همانا كارهايى ديده ام كه همگى شگفت انگيز است، ولى هرگز چيزى چون شگفتيهاى روزهاى صفين نديده ايم...» نصر گويد: مردى به عدى بن حاتم طائى كه از اصحاب على عليه السلام بود گفت اى ابا طريف، مگر روز محاصره عثمان در خانه اش از تو نشنيديم كه مى گفتى «به خدا سوگند در اين موضوع بزغاله يك ساله يى هم باد رها نمى كند» اينك مى بينى چه پيامدهايى داشت-  يك چشم عدى كور و پسرانش كشته شده بودند-  عدى گفت: همانا به خدا سوگند، كه هم بزغاله يك ساله و هم بز بزرگ و پيشاهنگ در كشته شدن عثمان باد رها كردند. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 29 نصر گويد: عمرو بن شمر براى ما نقل كرد كه على عليه السلام گروهى از سواران را گسيل داشت تا مانع رسيدن نيروهاى امدادى معاويه شوند. معاويه ضحاك-  بن قيس فهرى را با سواران به مقابله ايشان فرستاد كه آنان را عقب راندند. جاسوسان على عليه السلام آمدند و جريان كار را گزارش دادند. على به ياران خويش فرمود: درباره آنچه آنجا پيش آمده است چه مصلحت مى بينيد گروهى گفتند: چنين مصلحت مى بينيم و گروهى گفتند چنان. چون اختلاف نظر بسيار شد على عليه السلام فرمود: پگاه فردا عازم جنگ شويد و صبح زود آنان را به جنگ برد و آن روز همه صفهاى شاميان از مقابل على گريختند، آن چنان كه عتبة بن ابى سفيان بيست فرسخ از آوردگاه گريخت، نجاشى در همين باره قصيده يى سروده است كه مطلع آن چنين است: «اى عتبه، به زبونى گريز تن دادى و اين جنگ براى تو ننگ و زبونى را ميراث داشت...» كعب بن جعيل-  شاعر شاميان-  پس از برافراشتن قرآنها، ضمن يادآورى از روزهاى صفين معاويه را تحريض مى كند و چنين مى گويد: «اى معاويه از اين پس بدون پشتوانه از جاى خويش جنبش مكن كه تو پس از آن روز به زبونى آشنايى...» ما اين ابيات را در مباحث گذشته با ابيات بيشترى كه اينك آورده يم نقل كرده ايم. نصر مى گويد: كعب بن جعيل با آنكه از پيروان معاويه بود شعرى در نكوهش عتبه سرود و او را به سبب گريز از جنگ سرزنش كرد و مقصودش تحريض بيشتر عتبه به پايدارى بود. عتبه هم در پاسخ او اين ابيات را در نكوهش كعب سرود: «تو را كعب نام نهاده اند كه بدترين استخوانهاست [استخوان سرين-  پاشنه ] پدرت هم كوز يا خر چسانه [جعيل ] ناميده شده است. مقام و مكانت تو ميان قبيله بكر بن وائل همچون منزلت كنه بر دنباله شتر است». نصر گويد: سپس ميان دو گروه جنگى كه معروف به خميس است اتفاق افتاد. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 30 [او گويد:] عمر بن سعد، از سليمان اعمش، از ابراهيم نخعى، از قول قعقاع بن ابرد طهورى براى ما نقل كرد كه مى گفته است: به خدا سوگند، من نزديك على عليه السلام ايستاده بودم، در صفين روز جنگ خميس قبيله مذحج كه در ميمنه سپاه على بودند با افراد قبايل عك و لخم و جذام و اشعرى ها، كه همگى در جنگ با على پافشارى مى كردند، روياروى شدند و به خدا سوگند، در آن روز چنان جنگى از ايشان ديدم و از برخورد شمشيرها با سرها و كوبيدن سم اسبان بر زمين و كشتگان چنان هياهويى شنيدم كه بانگ فرو ريختن و از هم پاشيدن كوهها و غرش رعد چنان آوايى نداشت و در سينه ها بيش از آن اثر نمى گذاشت، به على عليه السلام نگريستم كه به پاى بود نزديكش شدم كه مى گفت: لا حول و لا قوة الا بالله، بار خدايا، به تو شكوه برده مى شود و از تو يارى مى جويند. و چون نيمروز فرا رسيد شخصا حمله كرد و عرضه مى داشت: پروردگارا، در اين پيكار ميان ما و قوم ما، به حق داورى كن كه تو بهترين داورانى. على (ع) در حالى كه شمشير برهنه و آخته در دست داشت به مردم حمله كرد و به خدا سوگند تا نزديك به يك سوم شب كسى جز خداوند پروردگار جهانيان ميان مردم مانع نبود.آن روز سرشناسان عرب كشته شدند و بر سر على عليه السلام نشان سه ضربت و بر رخسارش نشان دو ضربت پديدار شد. نصر مى گويد: گفته شده است كه على عليه السلام هيچ گاه زخمى نشد. در آن روز خزيمة ثابت ذو الشهادتين كشته شد و از مردم شام هم عبد الله بن ذى الكلاع حميرى كشته شد. معقل بن نهيك بن يساف انصارى چنين سرود: «واى بر جان من و چه كسى سوزوگدازش را شفا مى بخشد كه آن تبهكار گمراه كننده جان به در برد...» مالك اشتر نيز چنين سرود: «ما همين كه آفتاب برآمد حوشب را كشيم و پيش از او ذو الكلاع و معبد را كه به ميدان آمده بودند كشتيم...» جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4 ، ص31 ضبيعه دختر خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين، پدرش را كه خدايش رحمت كند، چنين مرثيه گفته است.«اى چشم بر خزيمه كشته شده احزاب در جنگ فرات سرشك ببار، آنان ذو الشهادتين را با ستم و سركشى كشتند. خداوند از آنان انتقام بگيرد او را همراه جوانمردان آماده كه در معركه ها شتابان سوار مى شدند كشتند، آنان آن سرور موفق دادگر-  على عليه السلام-  را يارى دادند و تا هنگام مرگ بر آن آيين بودند. خداوند گروهى را كه او را كشتند لعنت كناد و زبونى و گزند بسيار بهره شان سازد.» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از اعمش براى ما نقل كرد كه مى گفته است: معاويه براى ابو ايوب خالد بن زيد انصارى كه صاحبخانه پيامبر (ص) و سرورى بزرگ از سران و از شيعيان على (ع) بود و براى زياد بن سميه كه كارگزار على (ع) بر بخشى از فارس بود نامه نوشت. نامه معاويه براى ابو ايوب فقط يك سطر بود كه در آن نوشته بود: «هان به تو اعلام مى دارم كه هيچ زن زفاف ديده، مردى را كه دوشيزگى او را از ميان برده و كشنده نخستين فرزند خود را از ياد نمى برد». ابو ايوب ندانست مقصود چيست، به حضور على عليه السلام آمد و گفت: اى امير المؤمنين اين معاويه كه پناهگاه منافقان است براى من نامه يى نوشته است كه نمى دانم منظورش چيست. على عليه السلام پرسيد نامه كجاست ابو ايوب آن را به على داد كه آن را خواند و فرمود: آرى اين مثلى است كه آن را براى تو آورده است و پس از توضيح درباره معنى آن فرمود: مقصود معاويه اين است كه من هم هرگز كشتن عثمان را فراموش نمى كنم. نامه يى كه معاويه براى زياد نوشته بود سراپا تهديد و بيم بود. زياد گفت: واى بر معاويه كه پناهگاه منافقان و بازمانده احزاب است. مرا بيم مى دهد و تهديد مى كند و حال آنكه ميان من و او پسر عموى محمد (ص) قرار دارد كه همراه او هفتاد هزار مرد شمشير به دوش است كه هر فرمانى به ايشان دهد اطاعت مى كنند و هيچ يك از ايشان تا پاى مرگ به پشت سر خود نگاه نمى كند. به خدا سوگند، بر فرض كه معاويه پيروز شود و آهنگ من كند مرا از بردگان و وابستگانى خواهد يافت كه سخت شمشير زننده ام. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 32 نصر مى گويد: با وجود اين سخن هنگامى كه معاويه او را برادر خود خواند، زياد به صورت عربى نژاده از خاندان عبد مناف درآمد. نصر مى گويد: عمرو بن شمر روايت مى كند كه معاويه ذيل نامه يى كه براى ابو ايوب نوشت اين ابيات را اضافه كرده بود: «اى ابا ايوب، اين پيام را از من به كسانى كه پيش تو هستند ابلاغ كن كه مثل ما و قوم تو همچون مثل گرگ و بره كوچك است. اينكه شما امير المومنين عثمان را كشتيد ديگر تا پايان روزگار از ما انتظار صلح نداشته باشيد، سوز و گداز آن كس كه ستمگرانه او را كشتيد همواره بر جگر من باقى است. من سوگند راستين مى خورم كه شما پيشوايى بدون كژى و بى گناه را كشتيد. گمان مبريد كه من تا هنگامى كه يكى از انصار در سرزمينها باقى بماند اين سوگ را فراموش مى كنم...» و چون اين نامه براى على عليه السلام خوانده شد، فرمود: معاويه شما را سخت برآشفته است. اى گروه انصار پاسخ اين مرد را بدهيد. ابو ايوب گفت: اى امير المومنين من نمى خواهم شعر ديگرى جز آنچه خودم سروده ام براى او بفرستم و ديگران به زحمت افتند. فرمود: در اين صورت تو خود دانى كه سخت ارزشمندى. ابو ايوب براى معاويه چنين نوشت: اما بعد، نوشته بودى: «زن زفاف ديده هرگز كسى را كه دوشيزگى او را در ربوده و كشنده فرزند نخستين خود را فراموش نمى كند، و اين مثل را در مورد كشته شدن عثمان زده بودى، ما را با كشتن عثمان چه كار، آن كسى كه آرزوى مرگ عثمان را داشت و يزيد بن اسد و مردم شام را از يارى دادن او باز داشت تو هستى و كسانى هم كه او را كشتند غير از انصار بوده اند. در پايان نامه اين اشعار را نوشت: «اى پسر حرب ما را بيم مده كه ما گروهى هستيم كه دوستى هيچ كينه توزى را نمى پذيريم، اى پسران و بازماندگان احزاب هر اندازه همه شما كوشش كنيد ما تا پايان روزگار خشنودى و رضايت شما را نمى خواهيم. ما كسانى هستيم كه همه مردم را آن گاه كه در عرصه گمراهى و كژى بودند چندان ضربه زديم كه مستقيم شدند. امسال (اينك) هم تلاش و همت تو بر اين است كه جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 33 ما را چنان ضربه زنى كه ميان روح و جسد جدايى افكند-  كه موفق نخواهى بود-  و ما تا هنگامى كه درخشش سراب در بيابانها و فلاتهاى خشك ديده شود از على جدا نخواهيم شد...» گويد: چون اين نامه ابو ايوب به معاويه رسيد سخت درهم شكسته شد. نصر گويد: عمرو بن شمر، از مجالد، از شعبى، از زياد بن نضر حارثى براى ما نقل كرد كه مى گفته است: در جنگ صفين همراه على عليه السلام بودم. يك بار چنان شد كه سه روز و سه شب پياپى جنگ كرديم آن گونه كه همه نيزه ها شكسته و همه تيرهاى ما تمام شد، سپس به شمشير زنى پرداختيم و روز سوم چنان شد كه ما و شاميان دست به گريبان يكديگر شديم و من آن شب با همه سلاحها جنگ كردم آن چنان كه هيچ سلاحى باقى نماند مگر اينكه با آن جنگ كردم. سرانجام هم شن و خاك بر چهره هم مى افشانديم و با دندان به جان يكديگر افتاديم و چنان شد كه از خستگى برابر هم ايستاديم و يكديگر را مى نگريستيم و هيچ كس توان اينكه به هماورد خود حمله كند نداشت و نمى توانست جنگ كند. سرانجام نيمه شب سوم معاويه و سوارانش عقب نشستند و على عليه السلام توانست كشتگان را پشت سر بگذارد. چون صبح شد اصحاب كشته شده خويش را كه شمارشان بسيار بود به خاك سپرد و از ياران معاويه شمار بيشترى كشته شده بود. در آن شب شمر بن ابرهه هم كشته شد. نصر گويد: عمرو، از جابر، از تميم نقل مى كرد كه مى گفته است: به خدا سوگند من همراه على (ع) بودم، علقمة بن زهير انصارى به حضورش آمد و گفت: اى امير المومنين، عمرو عاص در ميدان رجزى مى خواند آيا ميل دارى برايت بخوانم فرمود آرى. گفت چنين مى خواند.«در آن هنگام كه من بدون آنكه چشمم تنگ باشد آن را تنگ مى كنم يا بدون آنكه يك چشم من كور باشد آن را مى بندم در همان حال مرا سخت نيرومند و در پيشامدهاى دشوار داراى صولت خواهى ديد، آرى كه من خير و شر با خود حمل مى كنم همچون مار كرى كه در زير سنگ نهفته است.» على (ع) فرمود: پروردگارا، او را لعنت كن كه پيامبرت نيز او را لعن كرده است. علقمه گفت اى امير المومنين او رجز ديگرى هم مى خواند، آيا برايت بخوانم فرمود: بگو و علقمه چنين گفت: جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 34 «اى فرماندهان سپاه كوفه، اى فتنه انگيزان من آن مرد قريشى امين و گرامى و داراى آثار رخشان و شير ژيان ثابت قدم هستم. شما را ضربه مى زنم و حال آنكه ابا حسن را نمى بينم و اين براى من اندوهى گران از اندوههاست». على عليه السلام خنديد و گفت: دروغ مى گويد كه او به جايگاه و مقام من داناست، داستان او همان مثلى است كه آن مرد عرب گفته است كه «در حالى كه مى بينى جامه يى را كه پاره نيست وصله مى زنى»، اى واى بر شما شما را به خدا و به جان پدرتان سوگند، جايگاه او را به من نشان دهيد تا از سرزنش خلاص شويد. محمد بن عمرو بن عاص هم در مورد خود چنين مباهات كرده و سروده است: «اگر «جمل» [نام معشوقه ] روزى شاهد مقام و پايدارى من در جنگ صفين باشد گيسوانش سپيد خواهد شد. در آن بامدادى كه عراقيان همچون موجى از درياى به خروش آمده هجوم آوردند...» نجاشى شاعر در ابيات زير از على عليه السلام و كوشش او در جنگ ياد كرده و گفته است: «على را چنان مى پندارم كه از كار باز نخواهد ايستاد تا هنگامى كه حقوق خداوند و احكام او بر پا و پرداخت شود...» نصر گويد، عمر بن سعد از شعبى نقل مى كرد كه مى گفت: به نجاشى خبر رسيد معاويه تهديدش مى كند خطاب به او چنين سرود: «اى مردى كه دشمنى خويش را آشكار ساخته اى، براى خويش هر كارى كه مى توانى انجام بده و هر چه مى خواهى بكن، مرا همچون اقوام ديگر كه با فريب بر آنان پادشاهى مى كنى و فرمانبردارند مپندار، من از كينه اى كه در سينه نهان داشتى آگاه نبودم تا آنكه سواران و مسافران و بيم دهندگان پيش من آمدند. اگر مى خواهى با افراد گرامى در مجد ايشان همچشمى كنى دست بگشاى تا خير پراكنده شود و بدان كه على نيكمردى است از گروهى بلند مرتبه كه هيچ بشرى بر آنان برترى نمى يابد...» گويد: چون اين ابيات نجاشى به معاويه رسيد گفت: چنين مى بينم كه به ما نزديك شده است. نصر گويد: عمر بن سعد، از محمد بن اسحاق براى ما نقل مى كرد كه مى گفته جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 35 است: روزى در جنگ صفين عبد الله بن جعفر گله اى اسب را پيش مى برد، مردى پيش او آمد و گفت اى پسر ذو الجناحين آيا اسبى به من مى دهى گفت از اين گله اسب هر كدام را مى خواهى بگير، همين كه آن مرد براى انتخاب اسب پشت كرد عبد الله بن جعفر گفت: اگر بهترين اسب را برگزينى كشته خواهى شد. قضا را او بهترين اسب را برگزيد و سوار شد و بر سوارى كه او را به جنگ تن به تن فرا خوانده بود حمله كرد و آن مرد شامى او را كشت. دو نوجوان ديگر از مردم عراق هم حمله كردند و توانستند خود را به سراپرده معاويه برسانند و كنار آن كشته شدند و گروههايى از دو سپاه به يكديگر حمله كردند و جنگ چنان بالا گرفت كه جز صداى برخورد شمشيرها به كلاه خودها و سپرها شنيده نمى شد و عمرو عاص چنين سرود: «آيا براى آنكه خونهاى ما را بريزيد پيش ما آمده ايد اين كار كه آهنگ آن داريد كارى بس دشوار است. به جان خودم سوگند اگر انديشه كنيد حجت ما در اين مورد در پيشگاه خداوند بزرگتر است...» مردى از قبيله كلب كه همراه معاويه بود اشعار زير را در نكوهش عراقيان سرود: «گروههايى از نزاريان كه فرمانبردار كسى چون ابو تراب شده اند به گمراهى در افتادند. آنان و بيعت كردن آنان با على همچون آرايشگرى است كه چين و چروك چهره را با خضاب بيارايد...» ابو حية بن غزيه انصارى، كه نام او عمرو است و همان كسى است كه روز جنگ جمل شتر را پى كرد، چنين سروده است: «از همسر معبد و همسر لخمى و پسر كلاع بپرس كه ما چگونه بوده ايم و از عبيد الله-  پسر عمر بن خطاب-  كه در بيابان آغشته به خون در افتاده است درباره سواران ما بپرس...» عدى بن حاتم طائى نيز چنين سروده است: «هنگامى كه هياهوى دليران را مى شنوم و رويارويى دو سپاه را در اين بيابان مى بينم مى گويم: اين على است كه به حق هدايت با اوست. پروردگارا، او را نگاه دار و تباه مكن...» جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 36 نعمان بن عجلان انصارى نيز چنين سروده است: «در مورد هجوم صبحگاهى ما در صفين و چگونگى پيشتازى ما بسوى برترى بپرس و از آن بامدادى كه در جنگ بصيرت [جمل ] هنگامى كه مضريان جمع شده بودند با ازديان چگونه برخورديم. اگر عنايت خداوند و عفو و گذشت ابو الحسن بر ايشان نبود، كه همواره عفو از ناحيه او انتظار مى-  رود، در آن شهر براى آنان فرا خواننده اى جز سگان و گوسپندان و خران باقى نمى ماند...» عمرو بن حمق خزاعى هم چنين سروده است: «بانوى من چون بيخوابى مرا مى بيند مى گويد: چه چيز تو را از اصحاب صفين به هيجان مى آورد، مگر، تو از آن گروه نيستى كه خداوند بندگان را به وسيله آنان هدايت مى كند و هيچ ستمى روا نمى دارند و آهنگ سركشى نمى كنند...» حجر بن عدى كندى هم چنين سروده است: «پروردگارا على را براى ما به سلامت دار، آن پرهيزگار وارسته را به سلامت دار، آن مومن در جستجوى سعادت و ستوده را نگاه دار و همو را راهنماى امت هدايت يافته قرار ده...» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از شعبى نقل مى كرد كه احنف بن قيس در جنگ صفين به ياران خود گفت: عرب نابود شد. گفتند: اى ابابحر، در صورتى كه ما پيروز شويم باز هم چنين خواهد بود گفت: آرى. گفتند اگر ما مغلوب شويم چگونه خواهد بود گفت همچنان است. گفتند پس هيچ راهى براى ما باقى نگذاشتى. احنف جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 37 گفت: اگر ما بر آنان پيروز شويم هيچ سالارى را در شام باقى نمى گذاريم مگر اينكه گردنش را مى زنيم و اگر آنان بر ما پيروز شوند پس از آن هيچ سالارى هرگز از معصيت و سرپيچى از فرمان خداوند خوددارى نخواهد كرد. نصر مى گويد: عمر بن سعد، از شعبى براى ما نقل كرد كه مى گفته است: پس از سال جماعت و تسليم حكومت از سوى امام حسن عليه السلام به معاويه، روزى معاويه به وليد بن عقبه گفت: اى وليد در جنگ صفين هنگامى كه شعله جنگ افروخته و بالا گرفته شد و مردان نژاده براى پاسدارى از تبار خويش جنگ مى-  كردند كداميك از عمو زادگانت نيكو جنگ كرد گفت: همگان به هنگامى كه دامنه جنگ گسترش يافت و مردان تا كمر در خون بودند با پيكانهاى تيز و شمشيرهاى بران نيكو جنگ كردند. عبد الرحمان بن خالد بن وليد گفت: به خدا سوگند، يكى از روزها را چنان ديدم كه اژدهايى همچون كوه استوارى بر اسبى سياه كه سم بر زمين مى كوفت و چنان گرد و خاكى برانگيخته بود كه ميان ما و افق حائل شده بود و با شمشير خود همانگونه كه شتر بزرگ بيگانه را از آبشخور مى رانند بر ما ضربه مى-  زد و دندان نشان مى داد همچون دندان نشان دادن شير ژيان-  مقصود عبد الرحمان بن خالد، على عليه السلام بود-  معاويه گفت: آرى او به انتقام خونهايى كه از او و بر عهده اش بود جنگ مى كرد. نصر مى گويد: همچنين عمر بن سعد، از شعبى براى ما نقل كرد كه مى گفته است: على عليه السلام به معاويه پيام فرستاد: به جنگ تن به تن با من بيا و اين دو گروه را از جنگ معاف بدار، هر يك از ما كه هماورد خود را كشت حكومت از او باشد. عمرو عاص به معاويه گفت: اين مرد با تو انصاف مى دهد. معاويه گفت: مى گويى من با اژدهاى درهم شكننده مبارزه كنم. چنين مى پندارمت كه خود به حكومت طمع بسته اى. و چون معاويه اين پيشنهاد را نپذيرفت، على عليه السلام فرمود: دريغ و افسوس كه بايد از معاويه فرمان برند و با من عصيان و نافرمانى كنند هرگز هيچ امتى كه به پيامبر خود اقرار داشته باشد غير از اين امت با خاندان پيامبرش جنگ و ستيز نكرده است. آن گاه على عليه السلام به مردم فرمان داد بر شاميان حمله كنند، آنان حمله كردند و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 38 و صفهاى شاميان را در هم شكستند. عمرو عاص پرسيد: شدت اين حمله نمايان بر چه كسى خواهد بود، گفتند متوجه دو پسرت عبد اللّه و محمد. عمرو به غلام خود وردان گفت: پرچم مرا پيش ببر. معاويه به عمرو پيام داد: بر دو پسرت باكى نيست، صف را بر هم مريز و بر جاى خود باش. عمرو گفت: هيهيات، هيهات.«شير از دو شير بچه خود حمايت مى كند و پس از دو پسرش چه خيرى براى اوست». عمرو پرچم را پيش برد. فرستاده معاويه خود را به او رساند و گفت: بر دو پسرت باكى نيست، حمله مكن، گفت: به معاويه بگو تو آن دو را نزاييده اى و من آن دو را زاييده ام. در اين هنگام به جلو صفها رسيد، مردم به عمرو گفتند: آرام و بر جاى خود باش كه بر دو پسرت باكى نيست و آن دو در جاى امنى هستند. گفت: صداى آن دو را به گوشم برسانيد تا بدانم زنده اند يا كشته شده اند. سپس بانگ برداشت: اى وردان پرچم خود را اندكى و به اندازه قوس كمانى پيش ببر و وردان پرچم خود را پيش برد. على عليه السلام به مردم كوفه پيام داد: حمله كنيد و به بصريان هم فرمان حمله داد و مردم از هر سو حمله كردند و جنگى سخت در گرفت. مردى از شاميان بيرون آمد و هماورد خواست. مردى از عراقيان به مبارزه او رفت ساعتى جنگ كردند مرد عراقى ضربه اى به پاى مرد شامى زد و آنرا قطع كرد و با آنكه پايش جدا شده بود بر زمين نيفتاد و همچنان به پيكار ادامه داد، مرد عراقى ضربه ديگرى به او زد كه دستش را جدا كرد، شامى شمشير خود را نزد شاميان پرتاب كرد و گفت اين شمشيرم را بگيريد و در جنگ با دشمن خود از آن استفاده كنيد. معاويه آن شمشير را از وارثان آن مرد به ده هزار درهم خريد. نصر گويد: مالك جهنى، از زيد بن وهب براى ما نقل كرد كه مى گفته است: على عليه السلام در جنگ صفين از كنار گروهى از شاميان كه وليد بن عقبه هم ميان آنان بود عبور كرد و شاميان شروع به دشنام دادن و ناسزا گفتن به على (ع) كردند و چون اين خبر را به او دادند كنار گروهى از ياران خود ايستاد و فرمود: در حال آرامش و با چهره و سيماى صالحان بر آنان حمله بريد كه نزديكترين مردم به جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 39 جهل و نادانى هستند، پيشوا و مربى آنان اينها هستند: معاويه و پسر نابغه و ابو الاعور سلمى و ابن ابى معيط باده گسار كه به حكم اسلام تازيانه خورده است هم آنان اينك مرا دشنام و ناسزا مى دهند و حال آنكه پيش از اين نه با من جنگ، مى كردند و نه دشنامم مى دادند و اين در حالتى است كه من آنان را به اسلام فرا مى خوانم و آنان مرا به پرستش بتها دعوت مى كنند. سپاس خداى را، و خدايى جز خداى يگانه نيست. از ديرباز تبهكاران چه بسيار با من دشمنى و ستيز كرده اند. همانا كه اين مصيبت بزرگى است، تبهكارانى كه در نظر ما ناستوده بودند و از آنان بر اسلام و مسلمانان خوف و بيم بود، و اينك چنان شده اند كه نيمى از اين امت را فريفته اند و در دلهاى آنان محبت فتنه انگيزى را افكنده اند و با تهمت و دروغ دلهاى ايشان را به سوى خود خوانده اند و براى ما جنگ بر پا كرده و در خاموش كردن پرتو خداوند مى كوشند «و خداوند نور خود را تمام و كامل خواهد ساخت هر چند كافران را ناخوش آيد». بار خدايا، ايشان حق را نپذيرفته اند، جمع ايشان را در هم شكن و گفتارشان را پراكنده ساز و آنان را در قبال گناهانشان نابود فرماى [جامه زبونى بر آنان بپوشان ] و همانا آن كس را كه تو دوست بدارى خوارى و ذلت نيست و آن كس را كه تو دشمن بدارى عزت و قدرتى نيست. نصر مى گويد: و على عليه السلام هرگاه حمله مى كرد نخست تكبير و تهليل مى گفت و سپس اين بيت را مى خواند: «از كدام دو روز خود از مرگ بگريزم آيا روزى كه مرگ مقدر است يا روزى كه مقدر نيست». معاويه، رايت بزرگ خود را به دست عبد الرحمان بن خالد بن وليد داد. على عليه السلام به جاريه بن قدامه سعدى فرمان داد كه با ياران خود پذيراى نبرد با او شود. پس از او عمرو بن عاص با گروهى از سواران در حالى كه دو پرچم همراه داشت چندان پيش آمد كه با صفهاى عراقيان مواجه شد. على عليه السلام به پسر خود محمد فرمود: آهسته و با درنگ به سوى اين پرچم پيشروى كن و همينكه نيزه ها مقابل سينه آنان قرار گرفت دست بدار تا فرمان من به تو برسد. محمد همان گونه رفتار كرد. على عليه السلام گروهى ديگرى را هم به همان شمار فراهم آورد و به جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 40 فرماندهى اشتر گسيل داشت. همين كه محمد حنفيه نيزه ها را مقابل سينه هاى آن گروه قرار داد على (ع) به اشتر فرمان حمله داد، اشتر حمله كرد و آنان را از جاى خود عقب راند و چند مرد از آنان را كشت و مردم جنگى سخت كردند آن چنان كه هر كس مى توانست نماز بگزارد با اشاره نماز گزارد. نجاشى درباره اين روز ضمن يادآورى از دليرى اشتر اين چنين سروده است: «هنگامى كه رايت عقاب را ديديم كه آن مرد لوچ نكوهشگر همچون شير ژيان ميان گرد و خاك پيش مى آورد و آن مرد بى دنباله [عمرو عاص ] با سواران خود روى آورد براى مبارزه با او قوچ دلير، يعنى قوچ عراق، را در حالى فرا خوانديم كه لشكر آهنگ سستى داشت. اشتر آن رايت را عقب راند و پيروز و كامياب شد...» نصر مى گويد: محمد بن عتبه كندى، از قول پيرمردى از حضرموت كه در جنگ صفين همراه على (ع) بوده است، براى ما نقل كرد كه مى گفته است: مردى از ما كه نامش هانى بن فهد و مردى دلير شجاع بود ايستاده بود كه مردى از شاميان بيرون آمد و هماورد خواست هيچكس به جنگ او نرفت، هانى گفت: سبحان الله چه چيز شما را باز مى دارد كه مردى از ميان شما به جنگ اين مرد برود. به خدا سوگند، اگر نه اين است كه من تب دارم و در خود ضعف شديدى احساس مى كنم به نبرد او مى رفتم. كسى به او پاسخى نداد، برخاست و جامه جنگى خود را استوار بست و سلاح برداشت كه برود، يارانش به او گفتند: اى سبحان الله تو تب تندى دارى چگونه به جنگ مى روى گفت: به خدا سوگند، مى روم هر چند مرا بكشد و بيرون آمد و چون آن مرد را ديد او را شناخت كه از قوم خودش و از مردم حضرموت نامش يعمر بن اسد حضرمى بود. يعمر به او گفت: اى هانى برگرد كه خوشتر مى دارم مرد ديگرى غير از تو به جنگ من آيد و من كشتن تو را دوست نمى دارم. هانى گفت: سبحان الله اينك كه بيرون آمده ام برگردم نه به خدا سوگند، جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4    ، صفحه ى 41 امروز جنگ خواهم كرد تا كشته شوم و اهميت نمى دهم كه تو مرا بكشى يا كس ديگرى غير از تو. هانى در حالى كه مى گفت «خدايا در راه تو و براى نصرت پسر عموى پيامبرت» پيش رفت و هر يك به ديگرى ضربتى زد و هانى او را كشت. ياران يعمر بن اسد برهانى هجوم آوردند و ياران هانى هم بر آنان حمله كردند و به جنگ و كشتار يكديگر پرداختند و در حالى از هم جدا شدند كه سى و دو نفر كشته شده بودند. آن گاه على عليه السلام به تمام سپاه خود دستور حمله داد و همه مردم با پرچمها و گروههاى خود حمله كردند و هر گروه به گروه مقابل خود حمله كرد و با شمشير و گرز آهنين به جان يكديگر افتادند و بانگى جز ضربه خوردن بر فرقهاى سر همچون بانگ برخورد پتك به سندان، شنيده نمى شد و وقت نمازها سپرى شد و هيچ كس به هنگام نماز جز با گفتن تكبير نتوانست نماز بگزارد، تا سرانجام خسته و از يكديگر جدا شدند و شمارشان كاستى گرفت. مردى كه نمى دانستند كيست ميان دو سپاه آشكار شد و گفت: اى مردم آيا سر تراشيدگان هم با شما بيرون آمدند گفتند: نه. گفت: آنان بزودى بيرون مى آيند. زبانشان شيرين تر از عسل و دلهايشان تلخ تر از «صبر» است و آنان را نيشى همچون نيش ماران است. سپس آن مرد ناپديد شد و دانسته نشد كه كيست. نصر گويد: عمرو بن شمر، از سدّى براى ما نقل كرد كه مى گفته است: در آن شب كار مردم درهم شد و بيشتر پرچمداران از مراكز خود دور افتادند. ياران على عليه السلام نيز پراكنده شدند و او شبانه نزد قبيله ربيعه رفت و ميان آنان بود و كار به راستى دشوار شد. عدى بن حاتم طائى به جستجوى على (ع) برآمد و چون او را در قرارگاهى كه از او جدا شده بود نديد شروع به حركت ميان لشكر كرد و او را ميان نيزه داران قبيله ربيعه يافت و گفت: اينك كه تو زنده هستى كار آسان است. من اين راه را پيش تو نيامده ام مگر اينكه پاى بر كشتگان نهاده ام و اين جنگ براى آنان سالارى باقى نگذاشته است، به جنگ ادامه بده تا خداوندت پيروز دارد كه ميان مردم ما هنوز دليرانى باقى هستند. در همين حال اشعث هم با بيتابى و هياهو فرا رسيد كه چون على عليه السلام را ديد تهليل و تكبير گفت و اظهار داشت: اى امير المومنين سواران و پيادگان آنان برابرند و تا اين ساعت ما را بر آنان برترى جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 42 است، تو به قرارگاه خود كه آنجا بودى برگرد كه مردم تو را آنجا جستجو مى كنند.در همين حال سعيد بن قيس همدانى به على عليه السلام پيام فرستاد: ما سرگرم جنگ خود با اين قوم هستيم و بر آنان برترى داريم و اگر بخواهى براى كسى نيروى امدادى بفرستيم مى توانيم اين كار را انجام دهيم. على عليه السلام روى به افراد قبيله ربيعه كرد و فرمود: شما نيزه و زره من هستيد. قبيله ربيعه تا امروز بر اين سخن مباهات مى كنند. عدى بن حاتم گفت: اى امير المومنين اين گروهى كه به ايشان انس گرفته اى و در اين حمله ميان ايشان بودى حقى بزرگ دارند و به خدا سوگند، آنان گاه مرگ شكيبا و به هنگام جنگ استوارند. على عليه السلام در اين هنگام فرمان داد: اسب رسول خدا را كه نامش مرتجز بود، بياورند، بر آن سوار شد و پيشاپيش صفها رفت و سپس فرمود: استر، استر بياوريد. استر پيامبر (ص) را كه خاكسترى رنگ بود آوردند، بر آن سوار شد و عمامه پيامبر (ص) را كه سياه بود بر سر بست و ندا داد: اى مردم هر كس نفس خود را به خدا بفروشد سود خواهد برد، امروز را فردايى از پى است. دشمن شما هم مانند شما زخمى و خسته است، داوطلب يارى دادن دين خدا شويد. چيزى ميان دو تا دوازده هزار تن آماده شدند و شمشيرهاى خود را بر دوش نهادند. على عليه السلام همراه آنان حمله كرد و اين رجز را مى خواند: «همچون گروه موران گرد آييد و غفلت مكنيد و صبح شام در حال جنگ باشيد تا آنكه انتقام خويش را بگيريد يا بميريد و در غير اين صورت چه مدت درازى است كه از من نافرمانى شده است. گفتيد: به شرطى كه خود بيايى، من آمدم ولى براى شما آنچه كه خود بخواهيد يا من بخواهم نيست، بلكه خواسته آن ذاتى خواهد بود كه زنده كننده است و مى ميراند». عدى بن حاتم هم با رايت خويش در پى على (ع) حركت كرد و اين رجز را مى خواند: «آيا پس از كشته شدن عمار و هاشم و پسر بديل، كه يكه تاز ميدانهاى نبرد بود، ديگر اميدى به زندگى داشته باشيم چه رؤياى گمراه كننده اى ديروز سر انگشتها را به دندان ندامت گزيديم و امروز نبايد دندان ندامت بفشريم كه هيچ كس از مرگ در امان نمى ماند».او هم حمله كرد. اشتر هم پس از آن دو با همه عراقيان حمله كرد و براى شاميان هيچ صفى باقى نماند مگر آنكه در هم شكست و عراقيان به هر جا حمله جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 43 مى بردند پيروز بودند تا آنجا كه به خرگاه معاويه رسيدند و على عليه السلام مردم را شمشير مى زد و گام به گام پيش مى رفت و اين رجز را مى خواند: «بر آنان ضربه مى زنم و معاويه لوچ تنگ چشم شكم گنده را نمى بينم كه دوزخ او را در قعر آتش خود فرو كشد».معاويه اسب خود را خواست تا بر آن سوار شود و بگريزد ولى چون پاى در ركاب نهاد اندكى درنگ و خود را سرزنش كرد و سپس اين ابيات عمرو بن اطنابه را خواند: «پاكدامنى و بزرگ منشى و پايبندى من به ستايش در قبال بهاى گران و سود بخش مانع گريز من است، و موجب آمد تا خود را به انجام كار سخت و ناخوش وادارم و بر فرق سر دليران سرفراز ضربه زنم...».و سپس گفت: اى عمرو عاص امروز شكيبايى و فردا افتخار. او گفت: راست گفتى كه تو و آنچه در آن قرار دارى همچون سخن اين شاعر است كه مى گويد: «مرا چه علت و كاستى است كه تير اندازى چابكم و كمانم را زهى محكم است از صفحه آن تيرهاى پهن و بلند رها مى شود. مرگ حق است و زندگى باطل.» معاويه پاى از ركاب بيرون كشيد و پايين آمد و از قبايل عك و اشعرى ها يارى خواست. آنان نزديك او ايستادند و از او چندان دفاع كردند كه هر دو گروه از يكديگر رويگردان و پراكنده گرديدند. نصر مى گويد: پس از پايان جنگ صفين و انحصار حكومت براى معاويه، مردى پيش او آمد و گفت: اى امير المومنين مرا بر تو حقى است. گفت: چه حقى گفت: حقى بزرگ. معاويه گفت: اى واى بر تو چه حقى است گفت: آيا به خاطر مى آورى روزى كه ابو تراب و اشتر تو را احاطه كرده بودند اسبت را خواستى تا بگريزى و هنگامى كه بر پشت اسب سوار بودى و مى خواستى آن را به تاخت و تاز درآورى من لگام اسبت را گرفتم و گفتم: كجا مى روى براى تو مايه پستى و ننگ جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 44 است كه اعراب دو ماه متوالى جانهاى خود را به تو ببخشند و تو نخواهى يك ساعت براى آنان جانفشانى كنى و حال آنكه شصت سال از عمرت گذشته است و پس از اين چه مقدار ديگر مى خواهى زنده بمانى بر فرض كه از اين معركه جان به سلامت برى، تو اندكى درنگ و خود را سرزنش كردى و شعرى خواندى كه من آنرا به ياد ندارم، سپس از اسب پياده شدى. معاويه گفت: شگفتا تو همان مردى به خدا سوگند كسى جز تو مرا به اين منزلت نرسانده است و فرمان داد سى هزار درم جايزه اش دهند. نصر مى گويد: عمرو بن شمر، از نخعى، از ابن عباس براى ما نقل كرد كه مى گفته است: عمرو بن عاص يكى از روزهاى صفين به مقابله على عليه السلام رفت به اميد آنكه بتواند او را غافلگير كند و بكشد، على (ع) بر او حمله آورد و همين كه مى خواست او را فرو گيرد عمرو خود را از اسبش بر زمين افكند و جامه خود را برافراشت و عورتش آشكار شد. على عليه السلام روى از او برگرداند و عمرو در حالى كه زخمى و چهره اش خاك آلود شده بود برخاست، پياده گريخت و خود را در پناه صفهاى سپاهيان خويش قرار داد. عراقيان فرياد برآوردند: كه اى امير المومنين آن مرد گريخت، فرمود: آيا دانستيد كه بود گفتند: نه. گفت: عمرو عاص بود كه عورت خود را به من نماياند و من روى از او برگرداندم.چون عمرو پيش معاويه برگشت، معاويه از او پرسيداى ابا عبد الله چه كردى گفت: على مرا ديد و بر خاك افكند. معاويه گفت: سپاسگزار و ستايشگر خداوند و عورت خود باش. به خدا سوگند گمان مى كنم اگر او را آن چنان كه بايد مى شناختى هرگز به نبرد او نمى رفتى و معاويه در اين باره اين ابيات را سرود: «اى پناه بر خدا از لغزشهاى عمرو كه مرا در مورد اينكه مبارزه تن به تن را را رها كرده ام سرزنش مى كند. اين مرد وائلى-  عمرو-  با ابا الحسن على روياروى شد و به زبونى در افتاد و اگر عورت خويش را برهنه نكرده بود چنگالهاى آن شاهين جانش را در ربوده بود...» عمرو خشمگين شد و گفت: چه اندازه موضوع على ابو تراب را در مورد من بزرگ مى كنى مگر غير اين است كه من مردى هستم كه با پسر عموى خويش روياروى شده ام و او مرا بر زمين افكنده است آيا خيال مى كنى آسمان براى اين كار خون مى بارد معاويه گفت: نه، ولى در پى آن براى تو رسوايى بود. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 45 نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه چون كار دشوار گرديد و بر مردم شام سخت شد، معاويه به برادرش عتبة بن ابى سفيان گفت: با اشعث ملاقات كن كه اگر او راضى شود عموم مردم راضى خواهند شد. عتبه كه مردى سخن آور بود بيرون آمد و اشعث را ندا داد. اشعث به ياران خود گفت: بپرسيد اين منادى كيست گفتند: عتبة ابن ابى سفيان است. گفت: جوانى ناز پرورده است و از ملاقاتش گريزى نيست و پيش او آمد و گفت: اى عتبه چه مى گويى گفت: اى مرد، اگر قرار باشد معاويه با مردى غير از على ملاقات كند بى گمان با تو ملاقات خواهد كرد كه تو سالار مردم عراق و سرور اهل يمنى، در گذشته هم داماد عثمان و كار گزارش بوده اى و چون ديگر ياران خود نيستى، چرا كه اشتر عثمان را كشته است، عدى بن حاتم مردم را بر آن كار تحريض كرده است، سعيد بن قيس هم خونبهاى عثمان را بر گردن على انداخته است، شريح و زحر بن قيس چيزى جز هواى دل خويش نمى شناسد و تو با كرامت و بزرگوارى، و از مردم عراق حمايت و از روى تعصب و حميت با شاميان جنگ مى كنى و اينك ما به آنچه از تو مى خواسته ايم و تو به آنچه از ما مى خواسته اى رسيده ايم.ما تو را دعوت نمى كنيم كه على را رها كنى و معاويه را نصرت دهى ولى تو را فرا مى خوانيم كه همگى باقى بمانيم كه در آن صلاح تو و صلاح ما نهفته است. اشعث شروع به سخن كرد و گفت: اى عتبه، اما اين سخنت كه گفتى معاويه با كسى جز على ديدار نمى كند، به خدا سوگند به فرض كه با من ملاقات كند نه بزرگ مى شوم و نه كوچك، در عين حال اگر دوست مى دارد كه ترتيب ديدارى را ميان او و على بدهم اين كار را انجام خواهم داد. اما اين كه گفتى، من سالار عراقيان و سرور مردم يمن ام، همانا سالارى كه از او پيروى مى شود و سرورى كه فرمانش را مى برند فقط على بن ابى طالب است. اما آنچه در گذشته از عثمان نسبت به من صورت گرفته است به خدا سوگند، دامادى او بر شرف و كارگزارى او بر عزت و قدرت من چيزى نيفزوده است اما عيب گرفتن تو بر ياران من نه تو را به من نزديك مى كند و نه آنان را از من دور مى سازد. و حمايت من از مردم عراق چنان است كه هر كس در جايى سكونت كند بديهى است كه از آنجا حمايت كند، سرانجام اين سخن تو كه زنده بمانيم چنان نيست كه شما به آن نيازمندتر از ما باشيد و بزودى در اين باره مى انديشيم. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 46 چون عتبه پيش معاويه برگشت و گفتار اشعث را براى او نقل كرد معاويه گفت: ديگر با او ملاقات مكن كه على در نظر او بسيار بزرگ است، هر چند كه براى پذيرش صلح اظهار آمادگى كرده است. سخنان عتبه به اشعث و پاسخهاى او به عتبه ميان مردم عراق فاش و شايع شد و نجاشى در ستايش اشعث اين ابيات را سرود: «اى پسر قيس، و اى زاده حارث و يزيد، به خدا سوگند، تو سالار مردم عراقى.تو چنان مار خطرناكى هستى كه پادزهر مار افسايان از عهده اندكى از زهر تو بر نمى آيد. آرى كه تو همچون خورشيدى و مردان ديگر ستارگانى هستند كه با برآمدن خورشيد پرتو آنان ديده نمى شود...». نصر مى گويد: همينكه معاويه از جانب اشعث نوميد شد به عمرو عاص گفت: سالار مردم عراق پس از على، عبد الله بن عباس است، اگر تو براى او نامه اى بنويسى شايد بتوانى او را نرم كنى و ممكن است اگر او سخنى بگويد على از سخن او بيرون نرود كه جنگ ما را فرو بلعيده است، و چنان مى بينيم كه به عراق دست نخواهيم يافت مگر با هلاك شدن مردم شام. عمرو عاص گفت: ابن عباس را نمى توان فريب داد و اگر در او طمع بسته اى مثل اين است كه در على طمع بسته باشى. معاويه گفت: با اين همه تو براى او نامه بنويس. عمرو براى ابن عباس چنين نوشت: اما بعد، اين گرفتارى كه اينك ما و شما در آن گرفتار آمده ايم، نخستين بلايى نيست كه سرنوشت پيش آورده است، و تو پس از على سالار آن سپاهى، در آنچه باقى مانده است بنگر و گذشته را رها كن. به خدا سوگند، اين جنگ براى ما و شما زندگى و صبرى باقى نگذاشته است و بدان كه شام نابود نمى شود مگر به نابودى عراق و عراق نابود نمى شود مگر به نابودى شام، براى ما پس از اينكه از ما به شمار شما كشته شوند چه خيرى خواهد بود و براى شما پس از اينكه از شما به شمار ما كشته شوند چه خيرى است. ما نمى گوييم اى كاش جنگ دوباره برگردد بلكه مى گوييم اى كاش از آغاز نمى بود. ميان ما كسانى هستند كه درگيرى و رويارويى را خوش نمى دارند و ميان شما هم كسانى هستند كه آن را خوش نمى دارند. همانا اميرى بايد كه فرمانش برند يا مأمورى كه فرمانبردار و مطيع يا مشاورى مورد اعتماد و امين، چنان كسى فقط تو هستى. اشتر درشتخوى سنگدل، شايسته آن نيست كه به عضويت شورايى فرا خوانده شود يا در شمار رأى دهندگان و راز نيوشان درآيد.عمرو عاص در پايين نامه خود اين ابيات را نوشت: جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 47 «گرفتارى به دراز كشيد و پس از خداوند اميدى جز به مدارا و نرمش ابن-  عباس نيست. براى او سخن كسى را كه به دوستى او اميد بسته است بگوييد، كه بهره خود را فراموش مكن كه فراموشكار زيانكار است. جانم فدايت پيش از آنكه گرفتارى كمرشكن، كه براى آن هيچ اميد و درمانى نيست، فرا-  رسد چاره يى بينديش كه مردم عراق و شام با چنان جنگ درهم شكننده اى هرگز مزه زندگى را نخواهند چشيد...» چون اين نامه به ابن عباس رسيد آن را بر امير المومنين عليه السلام عرضه داشت ايشان خنديد و فرمود: خدا پسر عاص را بكشد اى ابا عبد الله، چه چيز او را به تو فريفته و اميدوار ساخته است پاسخش بده و بايد پاسخ شعرش را فضل بن-  عباس كه شاعر است بدهد. ابن عباس براى عمرو چنين نوشت: اما بعد، من هيچكس از اعراب را بى آرزم تر از تو نديده ام و نمى دانم، معاويه تو را به هوس افكند و دين خود را به بهاى اندكى به او فروختى، و به سبب طمع به دنيا مردم را به ترديد و اشتباه انداختى، دنيا را همچون دنيا داران بزرگ كردى، در عين حال چنين مى پندارى كه از آن همچون پارساريان، پاك و پاكيزه اى، اگر در آنچه مى گويى راست گفتارى، به خانه خود برگرد و طمع به مصر و توجه به دنياى فانى را رها كن. و بدان كه در اين جنگ معاويه هرگز چون على (ع) نيست كه على جنگ را با حق شروع كرد و با عذر و بهانه به پايان برد و حال آنكه معاويه آن را با ستم شروع كرد و به خطا و خود كامگى به پايان برد.مردم عراق هم در اين جنگ چون مردم شام نيستند، عراقيان با على كه از آنان بهتر است. بيعت كردند و حال آنكه شاميان با معاويه كه خود از او بهترند بيعت كردند، من و تو نيز در آن برابر نيستيم كه من خدا را قصد كرده ام و تو مصر را و مى دانى چه چيزى تو را از من دور ساخته است و من نمى دانم چه چيزى تو را اين چنين به معاويه نزديك ساخته است. اينك اگر آهنگ شر و فتنه دارى ما در آن كار بر تو پيشى نمى گيريم و اگر آهنگ خير دارى تو بر آن از ما پيشى نخواهى جست.و السلام. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 48 عبد الله بن عباس سپس برادر خود فضل را فرا خواند و گفت: اى پسر مادرم، پاسخ عمرو را بده. فضل ابيات زير را سرود: «اى عمرو نيرنگ و وسوسه را بس كن، برو كه درد نادانى را درمان نيست.مگر پياپى نيزه زدن به گلوهاتان كه جان بربايد و تكبر و غرور سرها را درمان كند. اما على را خداوند با فضيلتى بلند مرتبه بر همه مردم برترى بخشيده است. اگر شما بر جنگ پايبند زنيد ما هم آن را محدود مى كنيم و اگر آن را برافروزيد ما در آن عقب نشينى نخواهيم داشت. كشتگان عراقيان در قبال كشتگان شام، اين در برابر آن، و در حق پروايى نيست».ابن عباس نامه و شعر را به على عليه السلام نشان داد، فرمود: اگر عمرو عاص بينديشد و عقلى داشته باشد پس از اين نامه گمان ندارم كه هرگز به تو پاسخى بدهد.در عين حال اگر تكرار كرد پاسخش را خواهى داد. چون اين نامه به عمرو عاص رسيد آن را به معاويه نشان داد. او گفت: همانا دل ابن عباس و دل على يكى است و هر دو زاده عبد المطلب هستند، در عين حال هر چند در اين نامه خشونت نشان داده ولى نرمشى نيز داشته است و هر چند در بزرگ نشان دادن سالار خود كوشيده يا تظاهر به آن كرده است ولى با اين همه نزديك شده و به صلح گرايش نشان داده است. نصر مى گويد: معاويه گفت: من با وجود اين حتما براى ابن عباس نامه يى مى نويسم تا در آن عقلش را بسنجم و ببينم در دل او چيست و براى ابن عباس چنين نوشت: اما بعد، اى گروه بنى هاشم، شما در بدى كردن نسبت به هيچ كس چنان شتابى نداريد كه نسبت به ياران عثمان بن عفان، تا آنجا كه طلحه و زبير را به سبب آنكه ستمى را كه بر عثمان شده بود بزرگ مى شمردند و به خونخواهى او قيام كردند كشتيد. اگر اين كار براى جلوگيرى و همچشمى با حكومت بنى اميه است، پيش از اين خاندانهاى تيم و عدى [ابو بكر و عمر] به حكومت رسيدند با آنان چنين نكرديد بلكه فرمانبردارى خود را براى ايشان آشكار ساختيد. اينك كارهايى اتفاق افتاده است كه ببينيد و اين جنگها بسيارى از دو گروه را بلعيده است، آن چنان كه در آن جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 49 مساوى شده ايم، آنچه كه شما را در مورد ما به طمع مى اندازد ما را هم در مورد شما به طمع وامى دارد و آنچه شما را نااميد مى كند ما را نيز از شما نااميد مى سازد.آرزو داشتيم كه بدين گونه نباشد و كمتر از اين را هم هراس داشتيم. شما در برخورد امروز خود با ما به تندى ديروز نيستيد و فردا به تندى امروز نخواهيد بود.ما به آنچه از ملك شام در دست داريم قناعت كرده ايم، شما هم به آنچه از ملك عراق در دست داريد قناعت كنيد و قريش را باقى نگهداريد كه از مردان آن فقط شش تن باقى مانده اند دو مرد در شام، دو مرد در عراق، و دو مرد در حجاز، آن دو تن كه در شام باقى مانده اند: من و عمرو عاص هستيم و آن دو تن كه عراق مانده اند تو و على هستيد و آن دو تن كه در حجازند سعد بن ابى وقاص و عبد الله بن عمرند، از اين شش تن دو تن با تو مخالف و دو تن ديگر در مورد تو متوقف هستند و تو سالار اين جمعى و اگر مردم پس از عثمان با تو بيعت مى كردند ما با تو زودتر و شتابانتر از بيعت با على بيعت مى كرديم. چون اين نامه به ابن عباس رسيد او را خشمگين ساخت و گفت: تا چه هنگام بايد پسر هند عقل مرا بسنجد و تا چه هنگام بايد در آنچه در دل دارم دندان به جگر نهم و براى معاويه چنين نوشت: ما بعد، نامه ات به من رسيد و آن را خواندم. آنچه نوشته بودى كه، به نظر تو، ما در مورد آزردن و بدى كردن نسبت به ياران عثمان بن عفان شتاب مى كنيم و حكومت بنى اميه را خوش نداريم، به جان خودم سوگند كه هنگامى كه عثمان از تو يارى خواست و او را يارى ندادى به آنچه مى خواستى رسيدى و كارت به آنجا كشيد كه كشيد. پسر عمويت وليد بن عقبه كه برادر عثمان هم هست گواه ميان من و توست، اما طلحه و زبير، نخست مردم را بر عثمان شوراندند و راه نفس كشيدنش را بستند و سپس خروج كردند و بيعت با على را شكستند و به جستجوى حكومت برآمدند و ما با آن دو به سبب پيمان شكنى، آن چنان كه با تو به سبب ستمگرى و سركشى ات، جنگ كرديم. اما اين سخن تو كه از قريش جز شش تن باقى نمانده اند، اشتباه مى كنى كه مردان قريش چه بسيار بودند و چه بسيار افراد پسنديده كه از ايشان هنوز بر جاى هستند، و بسيارى از گزيدگان قريش كه با تو جنگ كردند و فقط كسانى از يارى ما باز ايستادند كه از يارى تو نيز خوددارى كردند. اما جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 50 اينكه از مداراى ما با حكومت تيم و عدى سخن گفته بودى، همانا كه ابو بكر و عمر بهتر از عثمان بودند، همان گونه كه عثمان از تو بهتر است و هنوز براى تو بر عهده ما انجام كارهايى است كه دشوارى كارهاى گذشته را از ياد خواهد برد، و در مورد پس از آن در بيم و هراس افتى.اما اين سخن تو كه اگر مردم با من بيعت مى كردند همگى استقامت مى كردند، توجه داشته باش كه مردم با على بيعت كردند و در حالى كه او از من بهتر است براى او مستقيم نماندند. به هر حال اى معاويه تو را با خلافت چه كار است كه تو اسير آزاد شده و پسر آزاد شده اى و خلافت از آن مهاجران نخستين است و اسيران آزاد شده را در آن حقى نيست. و السلام. چون اين نامه ابن عباس به معاويه رسيد، گفت: اين كارى بود كه خود با خويشتن انجام دادم. به خدا سوگند، تا يك سال كامل نامه اى براى او نخواهم نوشت. و در اين باره اين اشعار را سرود: «ابن عباس را فرا خواندم كه به بهره تمام برسد و او مردى بود كه من براى او پيامها و نامه هاى خويش را مى فرستادم، ولى او و مجموعه حوادث ديگر خلاف تصور من بود و چيزى جز آنكه ديگ خشم من بر او بجوشد نيفزود.به ابن عباس بگو: چنين مى بينم به سبب نادانى خود از ميزان عقل و بردبارى درصدد ترساندن من برآمده اى و حال آنكه من غافل نيستم، هر چه مى توانى جوش و خروش كن كه من به آنچه ترا به ستوه آورد دست گشوده ام». نصر گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه روزهاى نخست جنگ صفين روزى معاويه به منظور گرامى داشتن و بركشيدن منزلت قريش گروهى از ايشان را از جمله عبيد الله بن عمر بن خطاب و محمد و عتبه پسران ابو سفيان و بسر بن ابى ارطاة و عبد الرحمان بن خالد بن وليد را بر مردم يمن فرماندهى و رياست داد. اين موضوع يمنى ها را اندوهگين ساخت و آنان مى خواستند معاويه كسى غير از افراد يمنى را بر آنان فرماندهى ندهد، مردى از قبيله كنده كه نامش عبد الله بن حارث سكونى بود جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4 ، ص51 برخاست و خطاب به معاويه گفت: اى امير، شعرى گفته ام، از من بشنو و آن را حمل به اندرز كن. معاويه گفت: بگو. آن مرد چنين خواند: «اى معاويه، كينه ها را در ما زنده كردى و در شام كار تازه اى كه پيش از اين نبوده است پديد آوردى. تو براى بسر و يارانش پرچم فرماندهى بستى و حال آنكه بر گرد تو كسى جز يمانى ها نيست. ديگران را، آن چنان كه خالص بودن شير را با آميختن آب از ميان مى بردند، با ما مياميز...» گويد: معاويه از اين شعر گريست و به سرشناسان يمن نظر كرد و پرسيد: آيا آنچه گفت با رضايت شما بود گفتند: سروده اش شايسته آفرين مبادا فرمان در اختيار توست هر چه خوش دارى انجام بده. معاويه گفت: من افراد مورد اعتماد خود را با شما آميختم و آن كسى كه از من باشد از شماست و آن كس كه از شماست از من است. آن قوم راضى شدند و سكوت كردند. چون اين سخن عبد الله بن-  حارث به معاويه، در اعتراض به فرماندهى كه گماشته بود، به اطلاع مردم كوفه رسيد، اعور شنى در حضور على عليه السلام برخاست و گفت: اى امير المومنين ما سخنى را كه آن مرد شامى به معاويه گفته است به تو نمى گوييم، بلكه مى گوييم: خداوند بر شادى و هدايت تو بيفزايد، تو به يارى پرتو خداوند مى نگرى، مردانى را مقدم و مردانى را موخر مى دارى. بر عهده تو گفتن و بر عهده ما انجام دادن است. تو امامى و اگر مرگت فرا رسد پس از تو اين دو-  يعنى حسن و حسين عليهما السلام-  امام خواهند بود و اينك چيزى سروده ام، بشنو. فرمود: بگو و اعور شنى براى او چنين خواند: «اى ابا حسن، تو خورشيد نيمروزى و اين دو در پيشامدها ماه درخشانند، تو و اين دو تا هنگام مرگ براى ما همچون بينش و شنوايى هستيد. شما مردمى هستيد كه براى شما افتخارى است كه دست بشر از آن كوتاه است، مردم از فضيلت شما به ما خبر مى دادند و امروز مى بينيم كه فضيلت شما فراتر از گفته و خبر است. براى گروهى دلاور و با آزرم و اهل شرف كه به هنگام رويارويى مرگ را آسان مى گيرند، و آنان از ما و برادران مضرى ما هستند، پرچم فرماندهى بستى و از گروههاى يمنى كه همگى در حوادث پايدارند، همگان جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 52 ميان قوم خويش تو را شاد مى كنند و هر كس بگويد، نه، بر دهانش سنگ باد...» گويد: هيچ كس از سران و سالاران باقى نماند مگر اينكه به شنى هديه و تحفه اى بخشيد. نصر مى گويد: عمر بن سعد همچنين براى ما نقل كرد كه پيش از كشته شدن عبيد الله بن عمر چون كار بر معاويه سخت و بزرگ شد، عمرو عاص و بسر بن-  ابى ارطاة و عبيد الله بن عمر بن خطاب و عبد الرحمان بن خالد بن وليد را فرا خواند و به آنان گفت: مقام و اهميت تنى چند از ياران على مرا اندوهگين و نگران كرده است و آنان عبارتند از: سعيد بن قيس همدانى، ميان قوم خود، و اشتر ميان قبيله خود، و هاشم مرقال و عدى بن حاتم و قيس بن سعد بن عباده، ميان انصار. مى دانيد كه افراد يمنى سپاه شما روزهاى بسيارى شما را با بذل جانهاى خود حفظ كردند آن چنان كه من به جاى شما احساس شرمسارى مى كنم و حال آنكه شما افرادى هستيد كه بايد هماورد آنان از قريش باشيد وانگهى دوست دارم متوجه شوند و بدانند كه شما هم نيرومنديد، اينك براى مقابله با هر يك از آنان كه نام بردم يكى از شما را در نظر گرفته ام. اين كار را بر عهده من بگذاريد. گفتند: اختيار با توست. معاويه گفت: فردا خود من شر سعيد بن قيس و قومش را از شما كفايت مى كنم، و تو اى عمرو عاص با هاشم مرقال مرد لوچ و يك چشم خاندان زهره جنگ خواهى كرد، و تو اى بسر با قيس بن سعد بن عباده مبارزه خواهى كرد، و تو اى عبيد الله بن عمر با اشتر نبرد خواهى كرد و تو اى عبد الرحمان بن خالد با عدى بن حاتم مرد لوچ و يك چشم قبيله طى جنگ خواهى كرد و من اين كار را به نوبت و در پنج روز مقرر مى دارم كه هر روز از يكى از شما باشد و شما فرماندهى همه سواران را بر عهده خواهيد داشت و آماده باشيد. گفتند: آرى. فرداى آن روز معاويه صبح زود شخصا در حالى كه تمام سواران را آماده كرده بود آهنگ قبيله همدان كرد و چنين رجز خواند: «از اين پس هيچ كشته و مجروحى را هرگز حرمتى نخواهد بود تا بزودى عراق را با شومى و خشونت تصرف كنم و در همه روزگار سوگوار پسر عفان خواهم بود». جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 53 معاويه آرام آرام اندكى ميان سواران نيزه زد و هجوم آورد و در آن هنگام همدان شعار خويش را داد و سعيد بن قيس اسب خود را بسوى معاويه به تاخت و تاز درآورد و جنگ سخت شد و شدت گرفت تا آنكه شب ميان ايشان حايل شد.همدانيان مى گويند: نزديك بود سعيد معاويه را شكار كند ولى متوجه شدند كه او شتابان گريخته است و سعيد در اين باره اين ابيات را سرود: «اى واى بر من كه معاويه بر اسبى سركش همچون عقاب دوزخ گريخت و دوباره ناقه هاى پويه كننده باز نمى گردند». نصر مى گويد: معاويه آن روز بدون اينكه كارى كند برگشت. فرداى آن روز كه روز دوم بود، عمرو عاص در حالى كه همراه سواران حمايت كننده بود حمله و آهنگ هاشم مرقال كرد. رايت بزرگ على عليه السلام در آن روز همراه هاشم بود و مردم از او حمايت و پشتيبانى مى كردند. عمرو عاص هم از سواركاران شجاع قريش بود و چنين رجز مى خواند: «اگر امروز هاشم را كه مرا آزرده و با ستم به آبرو و عرض من دشنام داده است به چنگ نياورم ديگر زندگى زندگى نخواهد بود...» عمرو در حالى كه از خشم كف بردهان آورده بود شروع به نيزه زدن به سواران كرد و هاشم مرقال بر او حمله كرد و چنين رجز خواند: «اگر امروز عمرو را كه ميان ما مكر و فريب آورده است به چنگ نياورم زندگى را ارزشى نيست...» هاشم با عمرو عاص چندان با نيزه ستيز كرد كه برگشت و دو گروه پس از جنگى سخت برگشتند، ولى اين كار هم معاويه را شاد نكرد. فرداى آن روز، كه روز سوم بود، بسر بن ابى ارطاة همراه سواران به ميدان آمد و با قيس بن سعد بن عباده كه همراه دليران انصار بود روياروى شد. جنگ ميان آن دو سخت شد و كار بالا گرفت و قيس همچون شترى لگام گسيخته به مبارزه پرداخت و اين رجز را مى خواند: «من پسر سعدم كه عباده هم برزينت او افزوده است و خزرجيان همگان سروران دليرند، گريز از نبرد عادت من نيست...» قيس شروع به نيزه زدن به سواران بسر كرد. بسر نيز به مبارزه پرداخت و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 54 چنين رجز مى خواند: «من پسر ارطاة گرانقدرم و ميان خاندانهاى غالب و فهر نام آورم. گريز در سرشت بسر نيست و بدون خونخواهى و انتقام باز نمى گردم...» بسر نيزه اى به قيس زد و قيس بر او كوفت و او را عقب راند و همگان برگشتند و برترى در آن روز از قيس بود.روز چهارم عبيد الله بن عمر بن خطاب به ميدان آمد در حالى كه هيچ سوار نامدارى را رها نكرده بود و تا آنجا كه توانسته بود بر نيروى خود افزوده بود.معاويه به او گفت امروز تو با افعى عراق روياروى مى شوى آرام و شكيبا حمله كن. اشتر در حالى كه كف بر دهان آورده بود پيشاپيش سواران با او روياروى شد و اشتر هرگاه آهنگ جنگ مى كرد از خشم كف بر دهان مى آورد. اشتر اين رجز را مى خواند: «پروردگارا، براى من شمشير كافران را مقدر فرماى و مرگ مرا به دست تبهكاران قرار بده. كشته شدن بهتر از جامه هاى يمنى است و دنيا در قبال پاداش نيكان به اندازه تار مويى و بال پشه اى نيرزد».اشتر سواره بر سواران شام حمله كرد و آنان را عقب راند. عبيد الله بن عمر آزرم كرد و خود پيشاپيش سواران به ميدان آمد، او كه سواركار شجاعى بود چنين رجز مى خواند: «سوگوار عثمان بن عفان ام و به پروردگار خويش اميدوار و همان چيزى است كه مرا از گناهم بيرون مى برد و همان اندوه مرا مى زدايد، همانا كه بر پسر عفان جنايت بزرگى رفت...» اشتر بر او حمله برد و كار سخت شد و هر دو گروه برگشتند در حالى كه برترى از اشتر بود و اين موضوع معاويه را سخت افسرده كرد. روز پنجم صبح زود عبد الرحمان بن خالد به ميدان آمد و تمام اميد معاويه به او بود كه شايد به هدف خويش برسد. به همين منظور او را با سواران و اسلحه بسيار نيرومند ساخت، معاويه او را به منزله پسر خويش مى شمرد. عدى بن حاتم همراه دليران مذحج و قضاعه با او روياروى شد. عبد الرحمان پيشاپيش سواران به جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 55 مبارزه پرداخت و چنين مى خواند: «به عدى بگو روزگار تهديد سپرى شد، من پسر شمشير خدايم و همين افتخار بس است. پسر خالدى كه پدرش وليد موجب زينت اوست همان كسى كه به او يگانه و يكتا گفته مى شد».سپس حمله كرد و بر مردم نيزه مى زد. عدى بن حاتم به مبارزه او رفت و نيزه خود را به سمت او استوار گرفت و چنين خواند: «به خداى خود اميد دارم و در عين حال از گناه خود بيمناكم و به چيزى جز عفو خداوند خود اميد ندارم. اى پسر وليد، كينه و دشمن داشتن شما در دل من همچون كوههاى سر بر كشيده بلكه فراتر از آن است». و چون نزديك بود با نيزه عبد الرحمان را فرو بگيرد، عبد الرحمان ميان گرد و غبار آوردگاه ناپديد شد و خود را پشت نيزه هاى ياران خويش پوشيده داشت و هر دو گروه به هم بر آميختند و سپس از يكديگر جدا شدند و عبد الرحمان در حالى كه شكست خورده بود برگشت و معاويه پريشان خاطر شد. چون اين موضوع به اطلاع ايمن بن حزيم رسيد كه بر سر معاويه و ياران او چه رسيده است به سرزنش آنان پرداخت، ايمن كه از پارساترين مردم شام بود از جنگ بر كنار بود و در نقطه اى دور افتاده مى زيست، او خطاب به معاويه ابيات زير را سرود: «اى معاويه، همانا كه كار فقط در اختيار خداوند يكتاست و تو نمى توانى هيچگونه سود و زيانى برسانى، گروهى از مردان قريش را در قبال گروهى از يمانيان تعبيه و مجهز كردى ولى نمى توانى آن گرفتارى را بر طرف سازى...» نصر گويد: معاويه عمرو عاص را آشكارا سرزنش مى كرد و به نكوهش و توبيخ او پرداخت و گفت: من كه با سعيد بن قيس و قبيله همدان روياروى شدم پايدارى كردم و داد شما را ستاندم و حال آنكه شما گريختيد، و اى عمرو تو ترسويى. عمرو خشمگين شد و گفت: تو اگر چنين كه مى پندارى شجاع بوده اى اى كاش هنگامى كه على تو را به نبرد فرا خواند پاسخ او را مى دادى. عمرو عاص اين ابيات را سرود: «تو به جنگ سعيد، پسر ذى يزن مى روى ولى كسى كه تو را در آوردگاه به جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 56 جنگ فرا مى خواند ميان گرد و خاك رها مى كنى و مى گريزى، اى كاش جرأت مى كردى با ابو الحسن على جنگ كنى تا خداوند پس گردنت را در اختيار او مى نهاد.او تو را به نبرد فرا خواند ولى نپذيرفتى و اگر با او ستيز مى كردى هر دو دست تو خشك مى شد...». نصر مى گويد: قرشى ها از آنچه كرده بودند شرمگين شدند، يمانى هاى شام آنان را سرزنش مى كردند. معاويه گفت: اى گروه قريش به خدا سوگند، نبرد امروز شما را به فتح و پيروزى نزديك ساخت ولى تقدير خداوند را نمى توان باز گرداند. آزرم شما از چيست همانا با دليران و قوچهاى عراق رويارو شديد، شما را كشتند، بر من هم هيچگونه حجت و حق سرزنش نداريد كه من خود را براى نبرد با سرور شجاع ايشان سعيد بن قيس آماده ساختم. قريشيان چند روز از معاويه كناره گرفتند و معاويه در اين باره چنين سرود: «به جان خودم سوگند كه انصاف دادم و انصاف دادن خوى من است و كسى كه مى نگريست نيزه زدن مرا در آوردگاه ديد، اگر اميدوارى من به شما نبود كه قيام كنيد و ننگ و عارى را كه تير دانها از شما شنيده است پاك كنيد و بشوييد، براى جنگ مردان ديگرى جز شما را فرا مى خواندم ولى بايد پادشاهان را نزديكان و وابستگانشان حمايت كنند...».چون قريشيان اين سخنان معاويه را شنيدند، نزد او رفتند و پوزش خواستند و همانگونه كه او مى خواست رفتار كردند. نصر مى گويد: عمرو بن شمر براى ما نقل كرد كه چون جنگ سخت و كارزار دشوار شد، معاويه به عمرو عاص پيام فرستاد: افراد قبايل عك و اشعرى ها را به مقابله كسانى كه برابرشان هستند گسيل دار. عمرو به معاويه پيام داد: مقابل قبيله عك قبيله همدان قرار دارد. معاويه پيغام داد: در عين حال عكى ها را جلو بفرست، عمرو نزد افراد قبيله عك آمد و گفت: اى گروه عك همانا على دانسته است كه شما پر ارزش ترين و دليرترين گروه شام هستيد و در مقابل شما بهترين گروه عراقيان، يعنى همدان را، فراهم آورده است. اينك پايدارى كنيد و براى يك ساعت سرها و جمجمه هاى خود را به من ببخشيد كه حق به مقطع خود رسيده است. ابن مسروق عكى به عمرو عاص گفت: به من مهلت بده تا پيش معاويه بروم. او پيش معاويه رفت و گفت: براى ما مقررى و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 57 حقوقى كه براى دو هزار تن در مقابل هزار تن مى پردازند مقرر دار و هر يك از ما كشته شود پسر عمويش به جاى او نبرد خواهد كرد و در اين صورت امروز چشم تو را روشن خواهيم كرد. معاويه گفت: چنين پاداشى براى شما خواهد بود. ابن مسروق نزد ياران خود برگشت و اين خبر را به آنان داد. عكى ها گفتند: ما مقابل همدان ايستادگى خواهيم كرد. در اين هنگام عكى ها حمله كردند، سعيد بن قيس بانگ برداشت: اى گروه همدان پاهاى آنان را پى كنيد و ضربه بزنيد. همدانيان بر پيادگان عكى ها حمله بردند و شمشيرها پاهاى آنان را فرو گرفت. ابن مسروق خطاب به افراد قبيله عك بانگ برداشت: «اى گروه عكى ها زانو بر زمين بزنيد همانگونه كه شتران زانو به زمين مى زنند». آنان در حالى كه سپرها را در دست داشتند به زانو نشستند و همدانيان با نيزه هاى خود بر آنان حمله آوردند. پير مردى از همدانيان پيش آمد و چنين رجز مى خواند: «اى افراد قبيله «بكيل» چه لخمى ها و چه «حاشد» ى ها، جانم فدايتان باد نيزه زنيد و دليرى كنيد تا آنجا كه استخوانهاى پشت سرتان و پاها و پس از آن بازوانتان فرو افتد كه پدر و پدر بزرگ شما را به اين كار سفارش كرده اند».مردى از قبيله عك برخاست و اين رجز را خواند: «شما همدان را فرا مى خوانيد ما عك را فرا مى خوانيم، اى گروه عك از ننگ و عار بر كنار باشيد، اگر آن قوم شروع كردند به پى كردن به زانو درآييد و امروز هيچگونه شك و ترديدى به خود راه مدهيد، آن قوم پايدارى مى كنند، شما هم بر پايدارى خود بيفزاييد». گويد: هر دو گروه نخست با نيزه و سپس با شمشير نبرد كردند و چندان دليرى و پايدارى كردند كه شب فرا رسيد. همدانيان گفتند: اى گروه عك به خدا سوگند مى خوريم كه از جنگ برنمى گرديم تا شما برگرديد. عكى ها هم همين گونه گفتند. معاويه به مردم عك پيام داد: شما سوگند برادرتان را برآوريد و برگرديد.عك از ميدان برگشت و چون آنان رفتند همدانيان هم برگشتند. عمرو عاص به معاويه گفت: به خدا سوگند، امروز شيران با شيران درگير و روياروى شدند و من جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 58 هرگز چنين روزى نديده بودم. اگر قبيله يى همچون عك با تو و قبيله اى همچون همدان با على نمى بود همگان نابود شده بودند.عمرو عاص در اين مورد اين ابيات را سروده است: «همانا افراد قبيله هاى عك و حاشد و بكيل همچون شيران خشمگين كه برهم حمله مى برند به يكديگر حمله آوردند. آنان نخست با نيزه ها به زانو در آمدند و سپس با زبانه هاى شمشير مرگى سخت و دشوار پديد آوردند...». گويد: و چون مردم قبايل عك و اشعرى ها با معاويه شرط كرده بودند كه پاداش و مقررى به آنان دهد و معاويه نيز به آنها پرداخته بود هيچ يك از عراقيان سست دل باقى نماند مگر اينكه به معاويه طمع بست و چشم به عطاياى او دوخت تا آنجا كه اين موضوع ميان مردم شايع شد و به اطلاع على (ع) رسيد و او را ناخوش آمد. نصر مى گويد: عدى بن حاتم به جستجوى على عليه السلام پرداخت و چنان بود كه فقط از روى كشتگان يا دستها و پاهاى بريده مى گذشت، سرانجام على عليه السلام را كنار پرچمهاى قبيله بكر بن وائل يافت و گفت: اى امير المومنين، آيا بر نمى خيزى كه تا پاى مرگ و هنگامى كه كشته شويم جنگ كنيم على عليه السلام به او فرمود: نزديك بيا و عدى چنان نزديك آمد كه گوش خود را كنار بينى او قرار داد، على به او فرمود: اى واى بر تو عموم كسانى كه امروز با من هستند از فرمان من سرپيچى مى كنند و حال آنكه معاويه ميان كسانى است كه او را فرمانبردارند و نافرمانى نمى كنند. نصر گويد: منذر بن ابى حميصه وداعى كه فردى دلير و شاعر قبيله همدان بود به حضور على (ع) آمد و گفت: اى امير المومنين، افراد قبايل عك و اشعرى ها از معاويه مقررى و عطا و مال خواستند و به آنان داد و ايشان دين خود را به دنيا فروختند، حال آنكه ما در قبال اين سرا به سراى ديگر و به عراق، در قبال شام و به تو در قبال معاويه خوشنوديم و به خدا سوگند كه آخرت ما از دنياى آنان و عراق ما از شام آنان بهتر است و پيشواى ما از پيشواى آنان بسى راه يافته تر است. اينك جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 59 دست ما را بر جنگ بگشاى و از سوى ما به نصرت و پيروزى اعتماد كن و ما را تا پاى مرگ پيش ببر و اين ابيات را خواند: «همانا مردم عك مقررى خواستند و مردم اشعر پاداشهاى بثنى درخواست كردند، آرى پاداش و مقررى، دين را رها كردند و با اين كار بدترين مردم بودند، ولى ما از خداوند پاداش پسنديده و پايدارى بر جهاد و نيت پاك را آرزو مى داريم...». على عليه السلام فرمود: خداوند بسنده است و خدايت رحمت كناد و او و قومش را ستود و چون شعر منذر بن حميصه به اطلاع معاويه رسيد گفت: به خدا سوگند افراد مورد اعتماد على را به دنيا مايل خواهم كرد و ميان آنان چندان مال تقسيم كنم تا دنياى من بر آخرت على پيروز شود. نصر مى گويد: مردم پگاه فردا در ميدان حاضر شدند. معاويه ميان افراد قبايل يمن حركت مى كرد و مى گفت: سواركاران نامدار خود را آماده سازيد و در اختيار من بگذاريد تا با آنان نيروى من براى جنگ با افراد قبيله همدان بيشتر شود. بدين گونه لشكرى گران بيرون آمد، چون على عليه السلام آن لشكر را ديد و دانست كه همگى مردان گزينه اند، فرياد برآورد: اى همدانيان سعيد بن قيس گفت: گوش به فرمانم. على (ع) فرمود: حمله كن. او حمله كرد، سواران با يكديگر درآويختند و جنگ بالا گرفت و همدانيان آنان را چنان عقب راندند كه تا قرارگاه معاويه عقب نشستند. معاويه سخت بيتابى كرد و گفت: واى بر من كه از قبيله همدان چه كشيدم و بسيار از سواركاران شام كشته شدند. على عليه السلام افراد قبيله همدان را فرا خواند و به ايشان گفت: اى گروه همدان، شما زره و نيزه و سپر من هستيد، اى گروه همدان، شما كسى جز خدا را يارى نداديد و فقط نداى او را پاسخ داديد. سعيد بن قيس عرضه داشت ما نداى تو را پاسخ داديم و رسول خدا (ص) را در مرقدش يارى داديم و همراه تو با كسى كه هرگز چون تو نيست جنگ كرديم، اينك هم ما را هر جا كه مى خواهى گسيل دار. نصر مى گويد: على عليه السلام درباره همين روز چنين سروده است: «اگر دربان دروازه بهشت باشم بدون ترديد به افراد قبيله همدان مى گويم به خوشى و سلامت به بهشت درآييد». جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 60 على عليه السلام به پرچمدار همدان فرمود: مردم شهر حمص را از من كفايت كن كه من از هيچ گروه چنين ايستادگى و تحمل نديده ام. پرچمدار پيش رفت و همدانيان هم با او پيشروى كردند و همگان بر حمص حمله بردند و ضربه هاى سخت پياپى با شمشيرها و گرزهاى آهنين بر آنان زدند تا آنجا كه آنان را تا كنار خرگاه معاويه عقب راندند. مردى از تيره ارحب قبيله همدان اين گونه رجز مى خواند: «خداوند مردان حمص را كه به سبب سخنان ياوه و دروغ فريب خورده بودند و نيز به سبب حرص بسيار آنان بر جمع اموال، كشت آن قوم پيمان خود را شكستند و چگونه شكستنى، و از نص صريح و اطاعت خداوند سر برتافتند». نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه چون سواران معاويه عقب رانده شدند اندوهگين شد، شمشير خويش را بيرون كشيد و همراه ياران گزيده و دلير خويش حمله آورد. سواران شجاع همدان بر او حمله بردند و او توانست با سرعت و فرار از چنگ ايشان بگريزد، دليران او شكست خوردند و افراد قبيله همدان به پايگاه خويش بازگشتند. حجر بن قحطان همدانى در اين باره خطاب به سعيد بن قيس چنين سروده است: «هان، اى پسر قيس چشمها به ديدن سواركاران قبيله همدان بن زيد بن مالك روشن شد. سواركارانى كه بر اسبهاى جنگ آشناى نژاده كشيده قامت باريك-  ميان سوارند...». نصر مى گويد: عمر بن سعد از قول رجال خود براى ما نقل كرد كه معاويه روزى در جنگ صفين مروان بن حكم را فرا خواند و به او گفت: مالك اشتر مرا سخت اندوهگين و نگران ساخته است اينك با سواركاران قبايل يحصب و كلاع به ميدان برو و با او روياروى شو. مروان گفت: براى فرماندهى آن دو قبيله عمرو عاص را انتخاب كن كه با او صميمى هستى و چون جامه زرين توست. معاويه گفت: تو مانند جان و رگ گردنم هستى. مروان گفت: اگر چنين مى بودم مرا هم در بخشش و عطا همپايه او قرار مى دادى يا او را در حرمان و نااميد كردن همچون من. تو آنچه را در دست دارى به عمرو مى بخشى و در مورد آنچه در دست ديگران است او را اميدوار مى سازى، اگر پيروز شوى مقام او پسنديده خواهد بود و اگر مغلوب شوى گريختن براى او آسان است. معاويه گفت: خداوند جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4 ، ص61 بزودى [مرا] از تو بى نيازى و بيزارى خواهد بخشيد. مروان گفت: البته تاكنون چنين نكرده است. معاويه عمرو عاص را فرا خواند و به او فرمان داد به مقابله اشتر برود. عمرو گفت: البته كه من آنچه را مروان به تو گفت نخواهم گفت. معاويه گفت: چگونه ممكن است تو آن گونه سخن بگويى و حال آنكه تو را مقدم و او را واپس داشته ام و تو را در زمره ياران و مستشاران خود درآورده و او را بيرون رانده ام. عمرو عاص گفت: به خدا سوگند بر فرض كه چنين كرده باشى به سبب كفايت و خير-  انديشى من بوده است و اين قوم-  مروان و امثال او-  به دليل واگذارى حكومت مصر به من، بر تو بسيار اعتراض مى كنند و اگر چيزى جز برگشتن تو از اين تعهد آنان را راضى نمى كند از تعهدى كه براى من كرده اى منصرف شو. آنگاه برخاست و همراه آن سواران به ميدان رفت. اشتر كه پيشاپيش قوم خود حركت مى كرد با او روياروى شد و دانست كه بزودى با او درگير خواهد شد. اشتر رجز مى خواند و چنين مى گفت: «اى كاش مى دانستم كه با عمرو عاص چگونه برخورد كنم، همان كسى كه بايد نذر خود را در مورد كشتن او برآورم، همان كسى كه خون خود را از او بايد بطلبم...». عمرو عاص همين كه اين رجز را شنيد سست شد و ترسيد، ولى از اين كه بازگردد آزرم كرد. آهنگ ناحيه اى كرد كه صداى مالك مى آمد و چنين رجز خواند: «اى كاش بدانم كه بايد با مالك چه كنم، چه بسيار شانه و سرشانه كه در جنگ بريده ام و چه بسيار سواركار دلير را كه كشته ام...».اشتر با نيزه به عمرو عاص حمله كرد، عمرو عاص از او ترسيد و جا تهى كرد و نيزه اشتر كارگر نيفتاد. عمرو عاص لگام اسب خود را گرداند و دست بر چهره خود نهاد و شتابان به سوى لشكر خويش گريخت، نوجوانى از قبيله يحصب فرياد برآورد: اى عمرو، تا نسيم مى وزد بر تو ننگ و عار باد اى حميريان، [تا هنگامى كه همراه شما باشد ما از آن شما خواهيم بود] اينك پرچم را به من بدهيد. آن تازه-  جوان پرچم را گرفت و پيشروى كرد و چنين رجز خواند.«اگر اشتر با نيزه اى كه پيكان درخشانى داشت بر عمرو چيره شد و برترى يافت...» جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 62 اشتر پسر خويش ابراهيم را فراخواند و به او گفت: پرچم را بگير، نوجوانى در قبال نوجوان ديگر. ابراهيم پرچم را گرفت و پيش رفت و چنين رجز مى خواند: «اى كسى كه درباره من مى پرسى، مترس پيش بيا كه من از شير مردان قبيله نخع هستم...» ابراهيم بر آن نوجوان حميرى حمله برد و او هم به مقابله آمد و نيزه و پرچم در دست داشت. آن دو شروع به نيزه زدن به يكديگر كردند و سرانجام نوجوان حميرى كشته شد و بر زمين افتاد. مروان عمرو عاص را سرزنش كرد و قحطانى ها بر معاويه خشم گرفتند و گفتند: كسى را بر ما مى گمارى كه همراه ما جنگ نمى كند، كسى از خود ما را بر ما بگمار و گرنه ما را به تو هيچ نيازى نيست. شاعر ايشان چنين سرود: «اى معاويه، اينك كه ما را براى كار دشوارى فرا مى خوانى كه از سختى آن كمربند مرد با تنگ شتر اشتباه مى شود، كسى از حميريان را كه پادشاهان عرب اند بر ما فرماندهى بده كه بر حمايت ما توانا باشد...» معاويه به آنان گفت: به خدا سوگند، از اين پس فقط مردى از خودتان را بر شما فرماندهى خواهم داد. نصر مى گويد: عمر بن سعد براى ما نقل كرد كه چون عراقيان شتابان بر شاميان حمله آوردند، معاويه به شاميان گفت: امروز روز آزمايش و ايستادگى است و امروز را روزى ديگر از پى است، همان گونه كه آنان بر شما شتاب گرفتند شما هم بر آنان شتاب گرفتيد، اينك پايدارى كنيد و با كرامت و بزرگوارى بميريد. على عليه السلام هم ياران خود را به جنگ برانگيخت، اصبغ بن نباته برخاست و گفت: اى امير المومنين، مرا همراه گروهى از مردم به جنگ گسيل فرماى كه امروز شكيبايى و پايدارى مرا از دست نخواهى داد. ما شاميان را از پاى درآورده ايم ولى هنوز ميان ما گروهى باقى مانده اند، اجازه ده تا پيشروى كنم. على فرمود: در پناه نام و بركت خداوند حركت كن و برو. اصبغ پرچم را گرفت و چنين مى خواند: «اى اصبغ، تا چه هنگام آرزوى زيستن و باقى ماندن را دارى و حال آنكه اين اميدوارى با نوميدى از ميان خواهد رفت مگر نمى بينى حوادث روزگار پياپى فرا مى رسد...». جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 63 اصبغ نزد على عليه السلام باز نگشت تا آنكه شمشير و نيزه اش خون آلود شد.او پيرمردى پارسا و عابد بود و هرگاه مى ديد مردم روياروى مى شوند شمشيرش را در نيام مى كرد. او از اندوخته هاى على عليه السلام بود كه تا پاى مرگ و جان با او بيعت كرده بود و على عليه السلام از شركت دادن او در رويارويى و كشتار خوددارى مى كرد. نصر گويد: عمرو بن شمر، از جابر براى ما نقل مى كرد كه مى گفته است: روزى مالك اشتر ياران خود را فرا خواند و گفت: آيا كسى هست كه جان خويش را در راه خدا بفروشد اثال بن حجل بن عامر مذحجى بيرون آمد و ميان دو صف ايستاد و مبارز طلبيد. معاويه حجل بن عامر، پدر اثال، را كه نمى شناخت و نمى دانست پدر اوست، فرا خواند و گفت: بر تو باد مبارزه و پاسخ دادن به اين مرد. گويد: آن دو در كار و انديشه خود ماهر و روشن بودند و هر يك به نبرد ديگرى آمد، نخست پيرمرد شروع به نيزه زدن كرد و سپس پسر پاسخ او را داد و پس از آن از نسب يكديگر پرسيدند و پدر دانست كه اثال پسر اوست، هر دو از اسب فرو آمدند و يكديگر را در آغوش كشيدند و هر دو گريستند. پدر به پسر گفت: پسر جان به دنيا روى آور و پسر در پاسخ گفت: پدر جان، تو به آخرت روى آور و بشتاب. اثال به پدرش گفت: پدرجان، به خدا سوگند اگر عقيده من بر اين قرار مى گرفت كه به مردم شام بپيوندم بر تو واجب بود كه مرا از آن بازدارى، افسوس من به على و مومنان شايسته چه بگويم. به هر حال تو بر عقيده خود باش و من بر عقيده خويش. حجل به سوى صف شاميان برگشت و اثال به عراقيان پيوست و هر يك موضوع را به ياران خود خبر داد و حجل در اين باره چنين سرود: «همانا حجل بن عامر و اثال چنان شدند كه داستان آنان ضرب المثل گشت.اثال، آن سواركار سرا پا پوشيده از آهن ميان گرد و خاك پيش آمد و هماورد مى خواست و آهنگ نبرد با من داشت...» چون اين شعر او به اطلاع مردم عراق رسيد، پسرش اثال در پاسخش سرود: «همانا نيزه زدن من ميان آوردگاه به حجل با نيتى كه داشتم آزار دادن پدر نبود. من با مبارزه خويش از خداوند اميد پاداش داشتم و اينكه در شمار ياران پيامبر باشم...» جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 64 نصر مى گويد: عمرو بن شمر با همان اسناد براى ما نقل كرد كه معاويه نعمان بن بشير بن سعد انصارى و مسلمه بن مخلد انصارى را-  كه فقط همان دو تن از همه انصار با او بودند-  فرا خواند و گفت: اى دو تن آنچه از اوس و خزرج مى بينم مرا سخت اندوهگين مى دارد، آنان شمشيرهاى خويش را بر دوشهاى خود نهاده و هماورد مى جويند و چنان شده است كه همه ياران من چه شجاع و چه ترسو را به بيم انداخته اند. به خدا سوگند، كار به آنجا كشيده است كه در مورد هيچيك از دليران شام نمى پرسم مگر اينكه مى گويند: انصار او را كشته اند، همانا به خدا سوگند با تمام نيرو و سلاح آهنى خود با آنان روياروى مى شوم و همانا براى هر سواركار ايشان سواركارى فراهم مى آورم كه بر گلويش تير و نيزه زند و به شمار ايشان كه از خوردن خرماى خشك و عدس پخته سيرى ندارند، مردانى از قريش گسيل خواهم داشت. آنان مى گويند: ما انصار هستيم، آرى به خدا سوگند راست مى گويند كه پناه دادند و يارى بخشيدند ولى حق خود را با باطل تباه ساختند. نعمان بن بشير خشمگين شد و گفت: اى معاويه انصار را در مورد دوست داشتن جنگ و شتاب آنان بر آن سرزنش مكن كه آنان در جاهليت هم همين گونه بودند، اما در مورد هماورد خواهى ايشان، بايد بگويم كه همانا خودم آنان را همراه رسول خدا (ص) ديدم كه فراوان اين كار را كردند، اما اينكه مى خواهى با گروهى از قريش كه شمار ايشان باشند با آنان روياروى شوى، مى دانى كه قريش در گذشته از انصار چه ديده است، اينك اگر مى خواهى نظير آن را باز هم ببينى اين كار را انجام بده. اما در مورد «خرما و عدسى پخته» بايد بگويم خرماى خوب از سرزمين ماست و شما همين كه مزه آن را چشيديد در خوردن آن با ما شريك شديد، اما عدسى از يهوديان بود و ما پس از آنكه آن را خورديم در آن مورد بر ايشان غلبه يافتيم، همانگونه كه قريش هم به خوردن اشگنه آرد-  كاچى-  مشهور شده است.سپس مسلمة بن مخلد سخن گفت و اظهار داشت: اى معاويه نسب و نژاد و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 65 دليريهاى انصار هرگز نكوهيده نيست، اما اينكه تو را اندوهگين ساخته اند به خدا سوگند كه ما را هم اندوهگين ساخته اند. اگر آنان از ما راضى بودند از ما جدا نمى شدند و ما هم از جمع ايشان جدا نمى شديم و در اين كار براى ما دورى از عشيره و خاندان است ولى اين كار را براى تو تحمل كرديم و عوض آن را هم از تو اميد داريم، اما درباره خرما و عدسى سخن مگو كه موجب كاچى خوردن و «كور» خوردن تو مى شود. گويد: اين سخن به اطلاع انصار رسيد، قيس بن سعد انصار را جمع كرد و ميان ايشان برخاست و چنين گفت: همانا معاويه سخنانى گفته است كه به اطلاع شما رسيده است و دو دوست شما از سوى شما پاسخ او را داده اند و به جان خودم سوگند، اگر امروز معاويه را خشمگين ساختيد ديروز هم او را خشمگين ساخته ايد و اگر در اسلام او را مصيبت زده كرديد همانا در آن هنگام كه مشرك بود او را مصيبت زده ساخته بوديد. شما را در نظر او گناهى بزرگتر از نصرت دادن اين دين نيست. امروز كوششى كنيد كه گذشته را از يادش ببريد و فردا كوششى كنيد كه امروز را از يادش ببريد. شما همراه اين پرچم هستيد كه جبرائيل در سمت راست و ميكائيل در سمت چپ آن جنگ مى كرد و حال آنكه اين قوم همراه و زير پرچم ابو جهل و كافران جنگ مى كردند، اما موضوع خرما خوردن ما چنان بوده است كه ما نخل آن را نكاشته ايم ولى در خوردن اين ميوه بر كسانى كه آن را كاشته اند پيشى گرفته ايم.عدس پخته هم اگر غذاى ما مى بود ما هم به آن مشهور مى شديم، همان گونه كه قريش به خوردن اشكنه آرد-  كاچى-  معروف شده است. قيس بن سعد اين ابيات را سرود: «اى پسر هند هنگامى كه ما با اسبان گزينه براى جنگ حركت مى كنيم دست از تحريك و بر انگيختن به جنگ بردار، ما كسانى هستيم كه خود مى دانى. بنابر اين درآوردگاه با هر كس كه مى خواهى و هرگاه كه مى خواهى به ما نزديك شو...» چون شعر و سخنان قيس بن سعد به اطلاع معاويه رسيد، عمرو عاص را احضار جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 66 كرد و گفت: نظر تو درباره دشنام دادن و بدگويى به انصار چيست گفت: عقيده من اين است كه آنان را تهديد كن ولى دشنام مده، وانگهى چه مى خواهى بگويى و با اين همه اگر خواستى آنان را نكوهش كنى فقط خودشان را نكوهش كن و حسب و نسب آنان را مورد سرزنش قرار مده. معاويه گفت: قيس بن سعد همه روزه سخنرانى مى كند و به خدا سوگند اگر خداوندى كه فيل را از ويران كردن كعبه بازداشت، او را از ما باز ندارد فردا همه ما را نابود خواهد كرد و با اين حال تدبير چيست گفت: صبر و توكل. معاويه به گروهى از سران انصار كه همراه على (ع) بودند پيام فرستاد و گله هاى خود را بيان كرد و گفت: شما هم هر گله اى داريد بگوييد. همچنين كسانى را نزد ابو مسعود و براء بن عازب و خزيمة بن ثابت و حجاج بن غزيه و ابو ايوب انصارى فرستاد و گله گزارى كرد. آنان به حضور قيس بن-  سعد رفتند و به او گفتند: معاويه ديگر دشنام دادن و سرزنش كردن را دوست نمى دارد تو هم از دشنام دادن و نكوهيدن او خوددارى كن.او گفت: براى كسى چون من دشنام دادن نمى زيبد ولى من تا هنگامى كه خدا را ملاقات كنم دست از جنگ با او بر-  نمى دارم. پگاه فرداى آن روز سواران شام به حركت درآمدند، قيس پنداشت معاويه هم ميان آنان است و بر مردى كه شبيه معاويه بود حمله كرد و او را با شمشير زد و بعد معلوم شد معاويه نبوده است. قيس به مردى ديگر كه شبيه او بود حمله كرد و او را هم از دم شمشير گذراند. چون دو گروه از يكديگر جدا شدند معاويه دشنامى زشت به قيس داد و انصار را هم سرزنش كرد. نعمان بن بشير و مسلمه بن مخلد سخت خشمگين شدند و تصميم گرفتند به قوم خود انصار بپيوندند ولى معاويه آن دو را از خود راضى و خشنود ساخت. معاويه پس از اين موضوع، از نعمان بن بشير خواست نزد قيس برود و ضمن گله گزارى از او تقاضاى صلح و سازش كند. نعمان بيرون آمد و ميان دو صف ايستاد و فرياد برآورد كه: اى قيس بن سعد من نعمان بن بشيرم. قيس برابر او ايستاد و گفت: اى نعمان چه مى خواهى، حاجت تو چيست نعمان گفت: اى قيس، آن كس كه شما را به چيزى كه براى خود آن را مى پسندد فرا خواند نسبت به شما انصاف داده است. اى گروه انصار، شما در يارى ندادن و زبون ساختن عثمان در جنگى كه در خانه اش صورت گرفت مرتكب خطا شديد، وانگهى در جنگ جمل هم ياران جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 67 او را كشتيد، سپس در جنگ صفين سواران خود را سوى شاميان به تاخت و تاز درآورديد. اگر شما كه عثمان را يارى نكرديد على را هم يارى نمى كرديد اين هر دو برابر بود، ولى شما نخواستيد كه چون ديگر مردم باشيد و [مردم شام را] به مبارزه فرخوانديد، وانگهى هر شكست كه به على مى رسد آن را براى او سبك مى شمريد و او را وعده نصرت و پيروزى مى دهيد، حال آنكه اين جنگ چندان از ما و شما كشته گرفته است كه مى بينيد. اينك در مورد بازماندگان از خدا بترسيد. قيس خنديد و گفت: اى نعمان هرگز گمان نمى كردم اين گونه سخن بگويى، بديهى است كسى كه نسبت به خود غل و غش بورزد نسبت به برادرش خير خواهى نخواهد كرد و تو فريفته و گمراه و گمراه كننده اى. اما در مورد عثمان اگر اخبار صحيح تو را كفايت مى كند اينك يك خبر را از من بپذير، عثمان را كسانى كشتند كه تو بهتر از آنان نيستى و افرادى او را يارى ندادند كه همگان از تو بهترند، اما در مورد اصحاب جمل، ما با آنان به سبب پيمان شكنى جنگ كرديم، اما در مورد معاويه به خدا سوگند، اگر همه اعراب بر او گرد آيند باز هم انصار با او جنگ خواهند كرد، اما اين سخن تو كه مى گويى ما همچون ديگران نيستيم، آرى، ما در اين جنگ همان گونه هستيم كه در خدمت پيامبر (ص) بوديم، يعنى شمشيرها را با چهره خويش و نيزه ها را با گلوهاى خويش پذيرا مى شويم «تا آنكه حق فرا رسد و فرمان خدا آشكار گردد و اگر چه آنان را ناخوش آيد»«». وانگهى اى نعمان، دقت كن و بنگر آيا همراه معاويه كسى جز اسير آزاد شده يا عرب بيابان نشين يا افراد يمانى شيفته به خود و فريفته مى بينى بنگر مهاجران و انصار و كسانى كه با نيكى پيرو آنان بوده اند و خداوند از ايشان و ايشان از خداوند خشنودند كجايند دقت كن آيا همراه معاويه كسى از انصار را جز خودت و دوست ناچيزت مى بينى به خدا سوگند شما دو نفر نه از شركت كنندگان در بيعت عقبه ايد و نه از شركت كنندگان در جنگ بدر و احد. شما دو تن را هيچ پيشگامى و سابقه اى در اسلام نيست و هيچ آيتى از قرآن ناظر به شما نيست و به جان خودم سوگند كه اگر تو به فتنه انگيزى بر ضد ما قيام مى كنى همانا پدرت هم نسبت به ما چنين كرد.«» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از مالك بن اعين، از زيد بن وهب براى ما نقل جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 68 كرد كه مى گفته است: سواركار دلير و بدون منازع شاميان، عوف بن مجزاة مرادى بود كه كنيه ابو احمر داشت. سواركار دلير مردم كوفه هم عكبر بن جدير اسدى بود.عكبر كه مردى زبان آور بود برخاست و گفت: اى امير المومنين در دست ما از جانب خداوند عهدى است كه با آن نيازمند به مردم نيستيم. ما مى پنداشتيم كه شاميان شكيبايى خواهند كرد و آنان هم درباره ما همين گونه گمان داشتند. ما ايستادگى كرديم آنان هم ايستادگى كردند و من از پايدارى اهل دنيا در قبال اهل آخرت و پايدارى اهل حق در قبال اهل باطل و نيز از دلبستگى و شيفتگى دنياداران شگفت كردم تا آنكه آيه اى از كتاب خدا را خواندم و دانستم كه آنان شيفته اند و در حال آزمايش، «الم، آيا مردم چنين گمان مى برند همين كه بگويند ايمان آورديم رها مى گردند و آزموده نمى شوند و همانا كسانى را كه پيش از ايشان بودند آزموديم و همانا خداوند آنانى را كه راست گفتند و دروغگويان را مى شناسد»«». على عليه السلام او را ستود و دعاى خير كرد. مردم به آوردگاه آمدند. عوف بن مجزاة تنها به ميدان آمد، او مرد كم نظيرى بود و همواره تنها به ميدان مى آمد و تنى چند از عراقيان را كشته بود، او فرياد برآورد: اى عراقيان، آيا كسى هست كه شمشير به دست با من نبرد كند و من شما را در مورد خود فريب نمى دهم. من عوف بن مجزاة هستم. مردم عكبر را ندا دادند و او هم به تنهايى از ياران خود جدا شد و به ميدان رفت تا با او مبارزه كند، عوف اين چنين رجز خواند: «در شام امنيت است و بيمى در آن نيست. آنجا دادگرى وجود دارد و ستم نيست...» عكبر هم در پاسخ او چنين سرود: «شام سرزمين خشك كم باران و عراق پر آب و باران است و در آن پيشواى پاك و پاكيزه است...» آن دو شروع به نبرد با نيزه كردند و سرانجام عكبر عوف را بر زمين افكند و كشت، در آن حال معاويه همراه سران قريش و گروهى اندك از مردم بالاى تپه اى بود. عكبر در حالى كه بر اسب خود مهميز مى زد آن را شتابان به سوى تپه به حركت درآورد. معاويه بر او نگريست و گفت: اين مرد ديوانه شده است يا امان مى خواهد جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 69 برويد از او بپرسيد. مردى خود را به او رساند و در حالى كه او همچنان بر اسب بود و آن را به سرعت مى تاخت ندايش داد، ولى عكبر پاسخى نداد و همچنان سريع رفت و خود را به معاويه رساند و شروع به نيزه زدن به سواران و اسبها كرد و اميدوار بود كه به معاويه دست يابد و او را بكشد.گروهى به رويارويى آمدند عكبر تنى چند از آنان كشت و ديگران با شمشيرها و نيزه هاى خود ميان او و معاويه حايل شدند: عكبر همين كه ديد به معاويه دسترس نخواهد داشت گفت: اى پسر هند مرگ و نابودى براى تو شايسته تر است، من جوان اسدى هستم. او بدون اينكه سخنى بگويد به جايگاه خود و صف عراقيان برگشت. على عليه السلام به او گفت: چه چيزى تو را به اين كار واداشت خويشتن را به مهلكه مينداز گفت: اى امير المومنين، قصد داشتم پسر هند را غافلگير سازم، ميان من و او حايل شدند. عكبر كه شاعر بود اين ابيات را سرود: «من آن مرادى سركش را كه ميان آوردگاه گرد و خاك برانگيخته بود و هماورد مى طلبيد كشتم...» گويد: مردم شام به سبب كشته شدن عوف مرادى شكسته خاطر شدند. معاويه اعلان كرد كه خون عكبر پايمال شده است. عكبر گفت: دست و قدرت خداوند فراتر از قدرت اوست و دفاع و نگهبانى خداوند متعال از مومنان كجاست نصر گويد: عمر بن سعد، از حارث بن حصين، از ابو الكنود نقل مى كرد كه شاميان بر كشتگان خود سخت بيتابى كردند، معاوية بن خديج گفت: خداوند زشت دارد پادشاهى اى را كه آدمى پس از كشته شدن حوشب و ذو الكلاع به دست آورد. به خدا سوگند، پس از كشته شدن آن دو اگر بدون هيچ زحمتى بر همه مردم جهان پيروز شويم پيروزى نخواهد بود. يزيد بن اسد هم به معاويه گفت: در كارى كه پايان آن شبيه به آغازش نباشد خيرى نيست. تا اين جنگ و فتنه تمام و روشن نشود نه مى توان زخمى و مجروحى را علاج كرد و نه مى توان بر كشته اى گريست. بر فرض كه كار به سود تو تمام شود بايد با آرامش به علاج مجروحان پردازى و بر كشتگان سوگوارى كنى. و اگر جز اين باشد سوگ تو بزرگتر خواهد بود. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 70 معاويه در پاسخ گفت: اى مردم شام، چه چيزى شما را بر گريستن و بيتابى كردن بر كشتگانتان از گريستن مردم عراق بر كشتگانشان سزاوارتر كرده است به خدا سوگند ذو الكلاع ميان شما بزرگتر و مهمتر از عمار بن ياسر ميان آنان نيست و حوشب ميان شما بزرگتر از هاشم مرقال ميان آنان نيست و عبيد الله بن عمر ميان شما بزرگتر از پسر بديل ميان آنان نيست و اين مردان همگى شبيه يكديگرند و اين آزمون و كشته شدن آنان فقط از جانب خداوند است. اينك بر شما مژده باد كه خداوند سه مرد بزرگ از آنان را كشته است: عمار را كشته است كه جوانمرد دليرشان بود، هاشم را كشته است كه همچون حمزه ايشان بود و ابن بديل را كشته است و او همان است كه آن كارها را انجام داد. اينك اشتر و اشعث و عدى بن حاتم باقى مانده اند. از اشعث شهر و ديارش حمايت مى كند اشتر و عدى براى فتنه انگيزى خشم آوردند، آن دو را هم خداوند متعال فردا خواهد كشت. معاوية بن خديج گفت: اگر مردان در نظر و عقيده تو يكسان هستند در نظر و عقيده ما چنين نيست، و خشمگين شد. شاعر يمن در مرثيه ذو الكلاع و حوشب چنين سرود: «اى معاويه، همانا بر ما و بزرگان ما مصيبت بزرگ رسيد و به راستى بينى قبايل كلاع و يحصب بريده شد...» نصر، از عمر بن سعد، از عبيد الرحمان بن كعب نقل مى كند كه چون عبيد الله بن بديل در جنگ صفين كشته شد، پيش از مرگش و در حالى كه هنوز رمقى داشت اسود بن طهمان خزاعى از كنار او گذشت و به او گفت: به خدا سوگند بر زمين افتادن و كشته شدن تو بر من سخت گران است و به خدا سوگند اگر ترا ديده بودم با تو مواسات و از تو دفاع مى كردم و اگر ديده بودم چه كسى به تو اين چنين ضربه زده است دوست مى داشتم دست از سرش برندارم تا او او را بكشم يا او مرا به تو ملحق سازد. او پياده شد و كنار وى نشست و گفت: اى عبد الله، خدايت رحمت كناد به خدا سوگند، همسايه همواره از گزند تو در امان بود و از كسانى بودى كه فراوان خدا را ياد مى كردى، اينك خدايت رحمت كناد مرا اندرزى بده. عبد الله بن بديل گفت: نخست تو را به پرهيزگارى و بيم از خداوند سفارش مى كنم و سپس به خير خواهى امير المومنين و اينكه همراه او جنگ كنى تا حق آشكار و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 71 پيروز شود يا تو به خداوند ملحق شوى. سلام مرا هم به امير المومنين ابلاغ كن و و به او بگو: در اين آوردگاه چندان نبرد كن تا آن را پشت سرت بگذارى و هر كس شب را به صبح آورد و آوردگاه پشت سرش باشد پيروز خواهد بود و چيزى نگذشت كه عبد الله بن بديل شهيد شد.اسود بن طهمان نزد على عليه السلام آمد و موضوع را به او گفت. فرمود: خدايش رحمت كناد تا هنگامى كه زنده بود همراه ما با دشمن ما جنگ و جهاد كرد و به هنگام مرگ هم براى ما خير خواهى كرد. نصر مى گويد: نظير اين موضوع از عبد الرحمان بن كلده روايت شده است. او گويد: محمد بن اسحاق، از عبد الله بن ابى بحر، از عبد الرحمان بن حاطب براى من نقل كرد كه مى گفته است: ميان كشتگان صفين در جستجوى برادرم سويد بودم، ناگاه مردى كه ميان كشتگان افتاده بود دامن جامه ام را گرفت، ديدم عبد الرحمان بن-  كلده است، انا للّه و انا اليه راجعون بر زبان آوردم و گفتم: ظرف آب همراه من است، آيا آب نمى خواهى گفت: نه اسلحه چنان در من كارگر افتاده كه معده ام را دريده است و نمى توانم آشاميدنى بياشامم، آيا اگر پيامى براى امير المومنين بدهم به او مى رسانى گفتم: آرى. گفت: چون او را ديدى نخست سلام مرا به او برسان و بگو: اى امير المومنين، همين دم زخميهاى خود را به لشكرگاه خويش منتقل كن و چنان باشد كه آنان را پشت سر خويش قرار دهى كه پيروزى از آن كسى است كه چنين كند. گويد: هنوز از جاى خود تكان نخورده بودم كه عبد الرحمان بن كلده درگذشت. من بيرون آمدم و خود را به امير المومنين رساندم و گفتم: عبد الرحمان بن كلده سلامت رساند. فرمود: كجا بود گفتم: او را در حالى يافتم كه نيزه به شكمش خورده و آن را دريده بود و نمى توانست آب بياشامد و من هنوز از جاى خود تكان نخورده بودم كه درگذشت. على عليه السلام انا للّه و انا اليه راجعون بر زبان آورد. من گفتم: عبد الرحمان پيامى هم به وسيله من براى تو فرستاده است. فرمود: چيست گفتم: گفت زخميهاى خود را به لشكرگاه خويش ببر و آنان را پشت سر خود قرار بده كه پيروزى از كسى است كه چنين كند. على (ع) فرمود: راست گفته است و منادى او ميان لشكرگاه ندا داد كه زخميهاى خود را از ميان كشته شدگان بيرون بياوريد و به لشكرگاه برسانيد. آنها چنين كردند. جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 72 نصر مى گويد: عمرو بن شمر، از جابر، از عامر، از صعصعه بن صوحان براى من نقل كرد كه مى گفته است: ابرهة بن صباح حميرى در صفين برخاست و گفت: اى مردم يمن، چنين گمان مى كنم كه خداوند فرمان به نيستى شما داده است. دريغ از شما، ميان اين دو مرد [على و معاويه ] را رها كنيد تا با يكديگر جنگ تن به تن كنند، هر كدام ديگرى را كشت همگى به او مى پيونديم. ابرهه از سران و سالارهاى ياران معاويه بود. چون اين گفتارش به اطلاع على عليه السلام رسيد فرمود: ابرهه راست مى گويد و به خدا سوگند از هنگامى كه به منطقه شام آمده ام هيچ سخنى نشنيده ام كه از اين بيشتر مرا شاد كند. چون سخن ابرهه به معاويه رسيد كه در آخر صفها و پشت جبهه بود به اطرافيان خود گفت: گمان مى كنم ابرهه ديوانه شده است. شاميان در پاسخ مى گفتند: چنين نيست، به خدا سوگند، ابرهه كاملترين فرد ما از لحاظ عقل و دين و خرد و شجاعت است، ولى امير معاويه از نبرد تن تن با على كراهت دارد. اين گفتگوها را ابو داود عامرى كه از سواركاران دلير معاويه بود، شنيد و گفت: بر فرض كه معاويه نبرد ابو حسن را خوش نداشته باشد اينك من با او مبارزه مى كنم و ميان ميدان آمد و فرياد برآورد من ابو داودم، اى ابو الحسن به مبارزه من بيا. على عليه السلام به جانب او رفت، مردم فرياد برآوردند: اى امير المومنين از نبرد با اين سگ منصرف شو كه همسنگ تو نيست. فرمود: به خدا سوگند، معاويه هم امروز از او بر من خشمگين تر نيست، مرا با او واگذاريد. على (ع) بر او حمله كرد و ضربه شمشيرى بر او زد كه او را دو نيمه كرد، نيمى از پيكرش به جانب راست و نيمى ديگر به جانب چپ افتاد و هر دو لشكر از آن ضربه به لرزه درآمدند. يكى از پسر عموهاى ابو داود بانگ برآورد كه: اى واى از اين بامداد شوم و خداوند زندگى را پس از ابو داود زشت بداراد او بر على عليه السلام حمله آورد و به سوى او نيزه پرتاپ كرد. على نخست با ضربه اى كه بر نيزه زد آن را از دست او افكند و سپس با ضربه شمشير او را به ابو داود ملحق ساخت. معاويه همچنان فراز تپه ايستاده بود و مى نگريست و گفت: اى مرگ و زشتى بر اين مردان باد آيا كسى ميان ايشان نيست كه اين مرد [على ] را در مبارزه تن به تن يا غافلگير كردن يا ميان گيرودار و شدت گرد و خاك بكشد. وليد بن عقبه گفت: خودت به مبارزه تن به تن او برو كه از همه بر اين كار جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 73 سزاوارترى. معاويه گفت: به خدا سوگند، مرا به مبارزه فرا خواند چندان كه در آن مورد از قريش شرمسار شدم و به خدا سوگند هرگز به مبارزه با او نمى روم و لشكر فقط براى حفظ و نگهدارى رئيس و سالار قوم است. عتبة بن ابى سفيان-  برادر معاويه-  گفت: از اين سخن درگذريد و چنين تصور كنيد كه نداى او را نمى شنويد، و شما مى دانيد كه على حريث را كشته است و عمرو عاص را رسوا ساخته است و من چنين مى بينم كه هيچ كس با او درگير نمى شود مگر اينكه على او را مى كشد. معاويه به بسر بن ارطاة گفت: آيا براى نبرد با او برمى خيزى بسر گفت: هيچكس به اين كار سزاوارتر از خود تو نيست ولى اگر شما از اين كار خوددارى كنيد در آن صورت من با او جنگ مى كنم. معاويه گفت: بنابر اين فردا پيشاپيش سواران با او روياروى خواهى شد. يكى از پسر عموهاى بسر كه از حجاز براى خواستگارى دختر بسر آمده بود پيش او آمد و گفت: شنيده ام داوطلب شده اى كه با على نبرد تن به تن كنى، مگر نمى دانى كه پس از معاويه، عتبه و پس از او برادرش محمد به حكومت مى رسد و هر يك از آنان هماورد على هستند چه چيز ترا بر اين كار واداشته است گفت: شرم و رودربايستى، سخنى از دهانم بيرون آمد و اينك شرم دارم كه از سخن خود برگردم.آن جوان خنديد و اين ابيات را خواند: «اى بسر، اگر همتاى اويى به مبارزه اش برو و گرنه بدان كه شير بره را مى خورد. اى بسر، گويى تو به آثار و كارهاى على (ع) در جنگ آشنا نيستى يا خود را به نادانى مى زنى...» بسر گفت: مگر چيز ديگرى جز مرگ هست و در هر حال از ديدار خداوند چاره نيست. فرداى آن روز على عليه السلام در حالى كه از سواركاران خود جدا بود و دست در دست اشتر داشت و آهسته حركت مى كردند و در جستجوى جاى بلندى بودند كه آنجا بايستند، ناگاه بسر در حالى كه سراپا پوشيده از آهن بود و شناخته نمى شد. به سوى على آمد و بانگ برداشت كه: اى ابو الحسن به نبرد من بيا. على عليه السلام با آرامش و بدون اينكه از او پروايى داشته باشد آهنگ او كرد و همينكه نزديك او رسيد بر او نيزه زد و او را بر زمين افكند و چون بسر زره بر تن داشت نيزه بر او كارگر نيفتاد و بسر خواست شرمگاه خود را برهنه كند و بدينگونه خشم على را از خود براند، على (ع) پشت بر او كرد و بازگشت، همين كه بسر بر زمين افتاد اشتر او را شناخت و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 74 گفت: اى امير المومنين اين مرد دشمن خدا و دشمن تو بسر بن ارطاة است. فرمود: پس از آنكه چنان كارى كرد رهايش كن كه لعنت خدا بر او باد در اين هنگام جوانى كه پسر عموى بسر بود از ميان شاميان بيرون آمد و بر على عليه السلام حمله آورد و چنين رجز خواند: «بسر را بر زمين افكندى ولى اين جوان خونخواه اوست. پيرمردى را كه يارى دهنده اش حاضر نبود بر زمين افكندى و حال آنكه همه ما حمايت كننده بسر و خونخواه اوييم». على عليه السلام اعتنايى به او نكرد و اشتر به مقابله او رفت و اين رجز را خواند: «آيا هر روز بايد پاى پيرمردى بالا رود و شرمگاهى ميان ميدان آشكار شود...» اشتر نيزه اى بر آن جوان زد و پشتش را درهم شكست. بسر هم پس از ضربه نيزه على (ع) برخاست و پشت كرد و سوارانش گريختند. على عليه السلام او را ندا داد و گفت: اى بسر، معاويه بر اين پيكار از تو سزاوارتر بود. بسر پيش معاويه برگشت، معاويه به او گفت: شرمگين مباش كه خداوند متعال در اين مورد عمرو عاص را بر تو مقدم داشته است. شاعر در اين مورد چنين سروده است: «آيا هر روز سواركارى را گسيل مى داريد كه شرمگاهش در ميدان و گرد و غبار آشكار است و بدين گونه على سنان خود را از او باز مى دارد و معاويه در خلوت از آن كار مى خندد...». گويد: پس از آن روز بسر هرگاه سوارانى مى ديد كه على ميان آنها بود خود را كنارى مى كشيد و پس از آن سواركاران دلير شام از على عليه السلام پروا داشتند. نصر گويد: عمر بن سعد، از اجلح بن عبد الله كندى، از ابو جحيفه نقل مى كرد كه مى گفته است: معاويه همه قريشيان را كه در شام بودند جمع كرد و به آنان گفت: اى گروه قريش براى هيچ كدام از شما غير عمرو عاص در اين جنگ كار و هنرى نيست كه فردا زبانش دراز باشد، شما را چه شده است، غيرت قريش كجا رفته است وليد بن عقبه از اين سخن خشمگين شد و گفت: چه كار و هنرى مى خواهى به خدا سوگند ما ميان همتاهاى قريش خود در عراق كسى را نمى شناسيم كه از لحاظ جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 75 سخنورى و قدرت و توان همچون ما باشد. معاويه گفت: چنين نيست كه آنان با جان خود على را حفظ كردند. وليد گفت: هرگز چنين نيست بلكه على با جان خود آنان را حفظ مى كند. معاويه گفت: اى واى بر شما آيا ميان شما كسى نيست كه با همتاى خود از آن قوم براى افتخار مبارزه كند. مروان گفت: اما در مورد مبارزه همانا على به پسران خود حسن و حسين و محمد و به ابن عباس و برادرانش اجازه جنگ نمى دهد و خودش آتش جنگ را برمى افروزد، بنابر اين، ما با كداميك نبرد كنيم اما در مورد فخر فروشى بر آنان به چه چيزى فخر كنيم، به اسلام يا به جاهليت اگر به اسلام است كه تمام افتخار به نبوت است و از آن ايشان است و اگر به دوره جاهليت افتخار كنيم، پادشاهى از ملوك يمن است و اگر بگوييم ما قريش هستيم خواهند گفت ما زادگان عبد المطلبيم.عتبتة بن ابى سفيان گفت: از اين سخن درگذريد كه من فردا با جعدة بن هبيره روياروى خواهم شد. معاويه گفت: به به قوم او خاندان مخزوم و مادرش ام هانى دختر ابو طالب و هماوردى بزرگوار و شايسته است.ميان ايشان بگو و مگو بسيار شد و همگان نسبت به مروان خشم گرفتند و مروان هم به آنان خشونت كرد و گفت: به خدا سوگند اگر داستان من به روزگار عثمان با على عليه السلام نبود و اگر نه اين بود كه من در بصره [جنگ جمل ] حاضر بوده ام در مورد على رايى داشتم كه شايسته مرد متدين و نژاده بود، ولى «اگر و مگر» پيش آمد. معاويه در آن ميان نسبت به وليد بن عقبه درشتى كرد وليد هم به معاويه درشتى كرد. معاويه گفت: تو به سبب خويشاوندى خودت با عثمان بر من گستاخى مى كنى و حال آنكه عثمان بر تو حد زد و ترا از حكومت كوفه عزل كرد. هنوز آن روز را به شب نرسانده همگى با يكديگر آشتى كردند و معاويه آنان را از خود راضى كرد و اموال بسيار به ايشان بخشيد. او به عتبه پيام داد: در مورد جعده چه مى كنى گفت: امروز با او ملاقات و فردا با او جنگ خواهم كرد.جعده ميان قريش داراى شرف بزرگى بود، او سخنور و از محبوب ترين مردم در نظر على عليه السلام بود. صبح زود عتبه به ميدان آمد و جعده را فرا خواند. جعده از على عليه السلام براى رفتن پيش عتبه اجازه خواست كه اجازه فرمود، مردم هم جمع شدند. عتبه گفت: اى جعده، به خدا سوگند تنها چيزى كه تو را به جنگ ما آورده است محبت جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 76 نسبت به دايى [على عليه السلام ] و عمويت مى باشد كه كارگزار بحرين است، ما هم به خدا سوگند اگر كار على در مورد عثمان نمى بود هرگز نمى گفتيم معاويه از او براى خلافت سزاوارتر است، ولى معاويه براى حكومت بر شام شايسته تر است زيرا مردم شام به حكومت او راضى هستند و شما براى ما از شام چشم بپوشيد و به خدا سوگند هر كس در شام اندك نيرويى دارد در جنگ با شما از معاويه كوشاتر است و حال آنكه در عراق هيچ كس نيست كه در جنگ كوششى چون كوشش على داشته باشد، وانگهى ما نسبت به سالار خود فرمانبردارتر از شما نسبت به سالارتان هستيم، و اين براى على چه زشت است كه با آنكه در دل و اعتقاد مسلمانان از همه براى خلافت شايسته تر بود چون به قدرت رسيد عرب را نابود ساخت. جعده پاسخ داد: اما دوستى من نسبت به دايى ام، يقين بدان كه اگر براى تو چنين دايى اى وجود مى داشت پدرت را فراموش مى كردى، اما عمويم پسر ابى سلمة چيزى بيشتر از قدر و منزلت خود به دست نياورده است، براى من جهاد بهتر و دوست داشتنى تر از كارهاى حكومت است. اما فضيلت على بر معاويه، چيزى است كه در آن مورد دو نفر هم با يكديگر بگو و مگو ندارند، اما راضى شدن شما به حكومت شام، كار امروز شما نيست كه ديروز و درگذشته هم به آن راضى شديد و ما نپذيرفتيم. اما اين سخن تو كه مى گويى: هيچ كس در شام نيست مگر اينكه در جنگ كوشاتر از معاويه است و در عراق هيچكس به كوشش على نيست، بايد همين گونه باشد، زيرا على در پى يقين است و همين يقين او را به كوشش وا مى دارد و معاويه گرفتار شك است و شك و ترديدش او را از كوشش باز مى دارد، وانگهى ميانه روى اهل حق بهتر از كوشش و تندروى اهل باطل است، اما اين سخنت كه مى گويى: شما نسبت به معاويه فرمانبردار و مطيع تر از ما نسبت به على هستيد چنين نيست و به خدا سوگند، او هرگاه سكوت مى كند ما از او چيزى نمى پرسيم و اگر سخنى بگويد آن را رد نمى كنيم. اما موضوع كشته شدن اعراب چنين است كه خداوند جنگ و جهاد را مقرر داشته است و هر كس را كه حق بكشد كارش با خداوند است. عتبه خشم برآورد و به جعده دشنام داد. جعده از او روى برگرداند و پاسخش نداد، و چون عتبه از پيش جعده برگشت همه سواران خود را جمع كرد و هيچ چيز از آن را باقى نگذاشت و عموم ياران و سپاهيان او از افراد قبايل سكون و از دو صدف بودند. جعده هم آن قدر كه مى توانست آماده ساخت و روياروى و درگير شدند و جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 4، ص 77 همگان پايدارى كردند، در آن روز جعده به تن خويش جنگ مى كرد و حال آنكه عتبه بيتابى كرد و سواران را به حال خود رها ساخت و شتابان پيش معاويه گريخت.معاويه به او گفت: جعده تو را رسوا ساخت و براى تو چنان فضيحتى بار آورد كه هرگز لكه آن از دامنت پاك نخواهد شد. عتبه گفت: به خدا سوگند، من كمال كوشش خود را كردم ولى خداوند مقدر نفرمود كه ما را بر آنان پيروزى دهد، چه كنم جعده هم پس از آن پيروزى نزد على عليه السلام منزلتى بيشتر يافت. نجاشى در مورد دشنام دادن و ناسزا گويى عتبه به جعده چنين سروده است: «اى عتبه دشنام دادن به مرد گرامى گناه و ناشايسته است و بايد آن را از گناهان بزرگ بدانى، مادرش ام هانى و پدرش از قبيله معد و از قلب خاندان لوى بن غالب است...» اعور شنى هم در اين مورد خطاب به عتبة ابن ابى سفيان چنين سروده است: «همواره پيش ديدگانت ابهتى آشكار مى شود ولى لاف و سرگردانى نمى گذارد چشم بگشايى...» نصر مى گويد: عمر بن سعد، از شعبى براى ما نقل كرد و گفت: مردى از شاميان به نام اصبغ بن ضرار از افراد پادگان معاويه و پيشاهنگان و طلايه داران او بود، على (ع) اشتر را به مقابله او گسيل داشت و اشتر موفق شد بدون جنگ و درگيرى او را اسير كند. بدين ترتيب او را شبانه به قرارگاه خويش آورد و استوار بست و پيش ديگر يارانش افكند تا صبح فرا رسد. اصبغ، شاعرى نام آور و سخنور بود و يقين پيدا كرد كه كشته مى شود، همين كه يارانش خوابيدند صداى خود را بلند كرد كه اشتر بشنود و اين ابيات را خواند: «اى كاش امشب بر مردم جاودانه شب باشد و براى آنان روز نياورد كاش تا بامداد قيامت همچنين پايدار بماند كه من در فرا رسيدن بامداد بيم درماندگى و نابودى خويش را دارم اى شب پابرجاى بمان كه در شب آسايش است و در بامداد يا كشته شدن من است يا رهايى از اسارت...» گويد: پگاه روز بعد او را به حضور على عليه السلام آورد و گفت: اى امير المومنين، اين مرد از افراد پادگان معاويه است كه ديروز اسيرش كردم، ديشب را پيش ما گذراند و با شعر خود عواطف ما را تحريك كرد، گويا خويشاوندى هم دارد. اينك اگر مستحق كشتن است او را بكش و اگر گذشت از او براى تو گوارا است او را به من ببخش. على (ع) فرمود: اى مالك اشتر، او از تو باشد و هرگاه از ايشان اسيرى گرفتى او را مكش كه اسير اهل قبله نبايد كشته شود. اشتر او را به جايگاه خويش برد و آزاد ساخت.  

مَوجِدَة : غضب و ناراحتى
رائِح : حركت كننده
عَوالى : جمع عالية : بلندى، نيزه ها 

۲. آموزش معنوى سربازان:
به خدا سوگند اگر از شمشير دنيا فرار كنيد از شمشير آخرت سالم نمى مانيد، شما بزرگان عرب و شرافتمندان برجسته ايد، در فرار از جنگ، خشم و غضب الهى و ذلّت هميشگى و ننگ جاويدان قرار دارد، فرار كننده بر عمر خود نمى افزايد و بين خود و روز مرگش مانعى ايجاد نخواهد كرد.
كيست كه شتابان و با نشاط با جهاد خويش به سوى خدا حركت كند چونان تشنه كامى كه به سوى آب مى رود؟ بهشت در سايه نيزه هاى دلاوران است، امروز در هنگامه نبرد آنچه در دل ها و سر زبان هاست آشكار مى شود. به خدا سوگند كه من به ديدار شاميان در ميدان نبرد شيفته ترم تا آنان بر بازگشت به خانه هاشان كه انتظار آن را مى كشند.
 

به خدا سوگند، اگر از شمشير اين جهان بگريزيد از شمشير آن جهان گريختن نتوانيد. شما سروران و گردن فرازان عرب هستيد و نسبت به ديگران چون كوهان بلند شتر هستيد نسبت به ديگر اعضايش. فرار سبب خشم خداوند است و خوارى و ذلت آورد و مرد را براى هميشه ننگين سازد. آنكه از ميدان جنگ مى گريزد بر عمرش نيفزايد و فرار، مانع مرگش نشود.
كسى كه به سوى خداى مى رود همانند تشنه اى است كه به آب مى رسد. بهشت در سايه نيزه هاست. امروز هر كس را هر چه در دل باشد آشكار شود. [به خدا سوگند، اشتياق من به پيكار با آنان از اشتياق آنان به خانه هايشان بيشتر است.]
 

به خدا سوگند! اگر از شمشير دنيا فرار کنيد از شمشير آخرت در امان نخواهيد بود. شما بزرگان و پيشگامان عرب، و شرافتمندان برجسته ايد. به يقين در فرار غضب و خشم الهى، ذلت هميشگى و ننگ جاودان است. فرار کننده چيزى به عمر خود نمى افزايد و ميان خود و مرگش حايلى ايجاد نمى کند.
کيست که با سرعت و نشاط (با جهاد خود) به سوى خدا رود همچون تشنه کامى که به آب مى رسد؟ بهشت در سايه نيزه هاست. امروز اخبار (و اعمال) هر کس آزموده مى شود (و مدعيان راستين و دروغين از هم شناخته مى شوند). به خدا سوگند! من به مبارزه با آنها (شاميان) از آنها به خانه هايشان شايقترم وعاشقانه به سوى ميدان مى روم.
 

به خدا سوگند، اگر از شمشير اين جهان گريختيد، شمشير آن جهان را به روى خود آهيختيد. شما دلاوران عربيد، و چابكسواران، و مردمان ديدارى، و شناختگان. گريختن، خشم خدا را برمى انگيزاند و خوارى و ننگ آن هميشه مى ماند. آن كه گريزد، عمر خود را نيفزايد، و نرهد از آنچه روزى بر سرش آيد.
آن كه به سوى خدا روى نمايد، چون تشنه اى است كه به آب در آيد. بهشت زير كناره هاى نيزه دلاوران است، و امروز آشكار شود كه چه در دل است و چه در سر زبان است.
به خدا، كه من به ديدار آنان -دشمنان- شيفته ترم تا آنان به بازگشت به خانه هاشان.
 

به خدا قسم اگر از شمشير دنيا فرار كنيد از شمشير آخرت سالم نخواهيد ماند، شما اشراف عرب هستيد و از بزرگترين برجستگان، در فرار از جهاد خشم خدا نهفته است. و ذلّت قطعى و ننگ ابدى. فرارى بر عمر خود نيفزايد، و بين فرارى و روز مرگش مانعى ايجاد نشود.
آن كه با جهاد به جانب خدا روى كند چون تشنه اى است كه به چشمه آب وارد مى شود. بهشت در سايه نيزه هاست. امروز خبرهاى پنهان (از باطن بد دلان و روحيه شجاعان) آشكار مى شود. به خدا قسم من به رويارويى با دشمن از اشتياق آنان به وطنهايشان مشتاق ترم.
 

شرح : پیام امام امیر المومنین ( مکارم شیرازی )پيام امام اميرالمؤمنين عليه ‏السلام، ج‏5، ص: 271-268 بهشت در سايه نيزه هاست!امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى آماده ساختن اصحاب و ياران خود در ميدان نبرد، به سه امر متوسّل مى شود: گاه آنها را تهديد نسبت به مسأله فرار از جنگ مى کند و گاه از آنها تعريف و تمجيد کرده و نقاط مثبتى را که در آنها مى بيند بازگو مى کند و گاه آنها را به پاداش هاى الهى تشويق مى نمايد، بنابراين اين بخش از خطبه در سه چيز خلاصه مى شود : تهديد، تشويق و تمجيد.در قسمت اوّل مى فرمايد : «به خدا سوگند اگر از شمشير دنيا فرار کنيد از شمشير آخرت در امان نخواهيد بود!» (وَايْمَ الله لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَيْفِ الْعَاجِلَةِ، لاَ تَسْلَمُوا مِنْ سَيْفِ الاْخِرَةِ).تعبير به «سيف الآخرة» (شمشير آخرت)، اشاره به عذابهاى الهى است که دامان فرارکنندگان از ميدان جهاد را مى گيرد و بى شک فرار از جهاد از بزرگترين گناهان است چرا که گاه فرار چند نفر سبب شکست لشکر عظيمى مى گردد و تمدن درخشانى به سقوط کشانده مى شود و يا ضربات سنگينى جبران ناپذيرى بر پيکر اسلام وارد مى شود.سپس به تمجيد آنها پرداخته مى فرمايد : «شما بزرگان و پيشگامان عرب و شرافتمندان برجسته ايد، به يقين در فرار، غضب و خشم الهى، ذلّت هميشگى و ننگ جاودان است، فرارکننده چيزى به عمر خويش نمى افزايد و ميان خود و روز مرگش حايلى ايجاد نمى کند» (وَأَنْتُمْ لَهَامِيمُ(1) الْعَرَبِ، وَالسَّنَامُ(2) الاَْعْظَمُ. إنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ(3) اللهِ وَالذُّلَّ اللاَّزِمَ. والْعَارَ الْبَاقِيَ. وَإنَّ الْفَارَّ لَغَيْرُ مَزِيد فِي عُمُرِهِ. وَلاَ مَحْجُوز(4) بَيْنَهُ وَبَيْنَ يَوْمِهِ).از يکسو آنها را به عنوان پيشگامان و شخصيتهاى برتر عرب که چشمها به سوى آنها دوخته شده است مى شمرد، و از سوى ديگر آثار نکبت بار فرار را به آنها يادآور مى شود که خشم و غضب الهى و ذلت هميشگى و ننگ جاودانه است و از سوى سوّم اين نکته را به آنها يادآور مى شود که اگر هدف از فرار عمر بيشتر و زندگى طولانى تر است اين هدف با فرار حاصل نمى شود زيرا آن روزى که براى مرگ در سرنوشت انسان رقم زده شده است قابل تغيير نيست.آرى ممکن است انسان تصوّر کند که با فرار عمر طولانى ترى خواهد داشت، به فرض که چنين باشد آيا به اين عواقب سه گانه، خشم خدا، ذلّت و ننگ ابدى مى ارزد.قرآن مجيد، به آنها از شرکت در ميدان جهاد نگران بودند که جان آنها در خطر مرگ است مى فرمايد : «قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُيُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ کُتِبَ عَلَيْهِمْ الْقَتْلُ إلى مَضاجِعِهِمْ; بگو اگر در خانه هاى خود بوديد آنهايى که کشته شدن بر آنها مقرّر شده بود قطعاً به سوى آرامگاه خود مى رفتند و (در همان خانه هايشان) به قتل مى رسيدند(5)».امام (عليه السلام) در آخرين جمله از اين فراز آنها را با عباراتى کوتاه و پرمعنى تشويق به جهاد با دشمن مى کند :نخست مى گويد : «کيست که با سرعت و نشاط (با جهاد خود) به سوى خدا رود، همچون تشنه کامى که به آب مى رسد؟!» (مَنِ الرَّائِحُ(6) إلَى اللهِ کَالظَّمْآنِ يَردُ الْمَاءَ).سپس مى افزايد : «بهشت در سايه نيزه هاست» (الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي)(7).و در پايان مى فرمايد : «امروز اخبار (و اعمال) هر کس آزموده مى شود (و مدعيان راستين و دروغين از هم شناخته مى شوند) (الْيَوْمَ تُبْلَى الاَْخْبَارُ).جمله «مَنِ الرَّائِحُ إلَى اللهِ...» اشاره به کسانى است که از روى اراده و علاقه و عشق به سوى شهادت، گام برمى دارند همچون عشق و علاقه تشنگان به آب زلال و گوارا. شبيه همين معنا را امام (عليه السلام) در وصاياى قبل از شهادت و بعد از ضربت خوردنش بيان فرموده، مى فرمايد : «وَمَا کُنْتُ إلاّ کَقَارِب وَرَدَ وَطَالِب وَجَدَ; من نسبت به شهادت، همچون طالب آبى هستم که به چشمه آب مى رسد و جوينده اى هستم که گم شده خودرا پيدا کرده است»(8).وجمله «الْيَوْمَ تُبْلَى الاَْخْبَارُ» در واقع برگرفته از آيه 31 سوره محمّد (صلى الله عليه وآله)است که مى فرمايد : «وَلَنَبْلُونَّکُمْ حَتّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِيْنَ مِنْکُمْ وَالصّابِرِيْنَ وَنَبْلُوا أَخْبَارَکُمْ; به يقين ما همه شما را آزمايش مى کنيم تا معلوم شود، مجاهدين واقعى و صابران از ميان شما کيانند و اخبار شما را بيازماييم».تعبير به «اخبار» يا به معنى «اعمال» است يا به معنى «سخنان و ادّعاها» که همگى در ميدان جهاد به آزمون گذاشته مى شوند.جمله «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي» شبيه چيزى است که پيغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) در ميدان جنگ «احد» فرمود : «الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ; بهشت در سايه شمشيرهاست».جالب اين که : يکى از «طايفه انصار» که اين سخن را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) شنيد در حالى که چند خرما به دست داشت و مشغول خوردن آن (براى نيرو گرفتن) بود گفت : به به، ميان من و بهشت جز اين چند خرما نيست، سپس باقى مانده خرماها را افکند و غلاف شمشيرش را شکست و به لشکر قريش حمله کرد آن قدر جنگيد تا کشته شد(9).و در آخرين جمله اين فراز براى تشويق يارانش به جهاد مى فرمايد : «به خدا سوگند ! من به مبارزه با آنها (شاميان) از آنها به خانه هاشان شايق ترم !» (وَاللهِ لاََنَا أَشْوَقُ إلَى لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إلَى دِيَارِهِمْ).اشاره به اين که آنها انگيزه اى براى جهاد ندارند و علاقه دارند هر چه زودتر به خانه هاشان باز گردند ولى من شوق جهاد با دشمنان حق و عدالت در دل دارم، يعنى شما نيز عاشقانه به ميدان جهاد بياييد و بدانيد در برابر دشمنان بى انگيزه پيروزى با شماست.* * *پی نوشت:1. «اللهاميم» جمع «لُهموم» (بر وزن حُلقوم) انسانهاى با شخصيت و اسبهاى چابک و پيشتاز است.2. «سنام» در اصل به معنى کوهان شتر است وبعد به هر چيز برجسته اى اطلاق شده.3. «موجده» از مادّه «وَجد» (بر وزن نجد) به معنى خشم وغضب و گاه به معنى اندوه آمده است. و در اين جا به معنى اوّل است.4. «محجوز» از مادّه «حجز» به معنى منع کردن است.5. آل عمران آيه 154.6. «رائح» از مادّه «رواح» به معنى با سرعت دنبال چيزى رفتن است.7. «عوالى» جمع «عاليه» در اصل به معنى نوک نيزه است. و گاه به تمام نيزه اطلاق مى شود.8. «نهج البلاغه» بخش نامه ها، شماره 23.9. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8 صفحه 6 حديث «الَجَنَّة تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ»، در بحار الانوار، جلد 97، صفحه 13 نيز نقل شده است. 

شرح علامه جعفری«و ايم الله لئن فررتم من سيف العاجله لا تسلموا من سيف الاخره و انتم لهاميم العرب و السام الاعظم. ان الفرار موجده الله و الذل اللازم و العار الباقي. و ان الفار لغير مزيد في عمره و لامحجوز بينه و بين يومه». (و سوگند بخدا اگر شما از شمشير اين دنيا فرار كنيد توانائي سالم ماندن از شمشير آخرت را نداريد. و شما سروران عرب و بزرگترين برجستگان قوميد (كجا فرار مي‌كنيد) قطعي است كه در فرار از دشمن غضب خداونديست و ذلت و پستي پايدار و ننگ و عار جاويدان. آن كس كه از جهاد مي‌گريزيد بر عمر خود نمي‌افزايد و ما بين خود و آن روزي كه مرگش فرا خواهد رسيد مانع ايجاد نمي‌نمايد.)آن كس كه برخلاف تكليف قطعي از ميدان جهاد و مبارزه با تبهكاران مي‌گريزد در همان نخستين قدم كه براي فرار برمي‌دارد شخصيت حقيقي خود را در همان ميدان تباه ساخته است و آنچه را كه از آن ميدان بيرون كرده است لاشه كالبد مادي او است كه با يك من مجازي حركت خواهد كرد. فرار از ميدان مبارزه و جهاد براي ريشه كن كردن فساد و طواغيت و تبهكاران نوعي احياي آنها است و چنان نيست كه انسان وقتي از ميدان مبارزه و جهاد مي‌گريزد زندگي خود را نجات مي‌دهد و مي‌رود. بلكه اگر درست تامل شود و با تعقل ناب و دريافت دفاع از حق و حقوق جانهاي آدميان مي‌گريزد سه نتيجه تباه‌كننده برهستي او تاختن مي‌آورند:نتيجه يكم- نخست به خلاف تكليف الهي مرتكب مي‌شود و از اين راه خسارتي براي خود وارد مي‌آورد كه در صورت عدم جبران آن ندامتي بسيار تلخ نصيبش خواهد كرد.نتيجه دوم- كه دامنگير اين فراريان از عرصه احياي انسانها مي‌گردد احساس بسيار تلخ و جانگزاي بي‌شخصيتي است كه اگر با گريز از ميدان حيات بخش‌ترين تكليف (جهاد) بيماري ناهشياري گريبان او را نگيرد دمار از روزگار او برمي‌آورد.نتيجه سوم- ناپديد شدن خطوط بايد و نبايد از افق درون چنين اشخاصي است كه از نظر سقوط و تباهي با هيچ خسارتي قابل مقايسه نمي‌باشد زيرا براي كسي كه بايد و نبايد در دفاع از جانها و حقوق انسانها تاثيري نداشته باشد هيچ موردي براي آن دو تكليف نخواهد داشت و بديهي است كه منتفي شدن آن دو تكليف از مغز و روان هر كسي چنان نيست كه آنها را خالي از احساس تكليف نمايد بلكه آن مغز و روان را پر از عامل ضد ارزشها خواهد نمود. آيا اينكه آن حضرت سپاهيان خود را با متوجه ساختن به نژاد و موقعيت چشمگير آنان در جامعه به جهاد تحريك مي‌كند منافاتي با اصل عدم امتياز انسانها بوسيله نژاد و موقعيتهاي چشمگير ندارد؟ممكن است اين سوال پيش بيايد كه بر مبناي دو اصل (امتياز فقط با تقوي اثبات مي‌شود) (هيچ يك از نژاد و نسب و موقعيتهاي چشمگير كه معلول فضيلت و تقوي نيست ملاك امتياز نمي‌باشد) چگونه اميرالمومنين عليه‌السلام سپاهيان را با متوجه ساختن آنان به نژاد (عرب بودن) و به موقعيت چشمگيري كه داشتند آنان به صلابت و مقاومت در مقابل دشمن تحريك مي‌نمايد پاسخ اين سوال روشن است زيرا آنچه كه از تواريخ عرب كه از نژاد سام است برمي‌آيد اين است كه گروه‌هائي از اين نژاد مقداري صفات مردانگي و آزادگي داشته‌اند كه كاملا مقيد به مراعات آنها بوده‌اند.اميرالمومنين عليه‌السلام در خطبه قاصعه اين مطلب را چنين بيان مي‌فرمايد: فان كان لابد من العصبيه فليكن تعصبكم لمكارم الخصال. و محامد الافعال و محاسن الامور التي تفاضلت فيها المجداء و النجداء من بيوتات العرب و يعاسيب القبائل، بالاخلاق الرغيبه و الاحلام العظيمه و الاخطار الجليله و الاثار المحموده. فتعصبوا لخلال الحمد من الحفظ للجوار و الوفاء بالذمام و الطاعه للبر و المعصيه للكبر و الاخذ بالفضل و الكف عن البغي و العظام للقتل و الانصاف للخلق و الكظم للغيظ. اجتناب الفساد في الارض … (تعصب شيطاني نورزيد) و اگر هم خود را ناچار از تعصب مي‌بينيد بياييد بر تخلق و حمايت از اخلاق فاضله و اعمال پسنديده و امور نيكوئي تعصب بورزيد كه بزرگان و شخصيتهايي از خاندانهاي عرب كه داراي شهامت و مشرف بر حوادث و زندگي مردم جامعه خود بودند درباره آنها بر يكديگر مباهات مي‌نمودند. (آن راد مردان در امور انساني والا مانند) اخلاق پسنديده و عقول و آرمانهاي با عظمت و كارهاي بزرگ و ارزشمند و آثار مفيد با يكديگر مباهات مي‌نمودند. پس شما هم تعصب و مباهات بورزيد به خصلتهاي انساني قابل ستايش از تقيد به حمايت از پناهنده و وفا به عهد و اطاعت از نيكوئي و مخالفت با كبر و همواره گرفتن جانب فضل و فضيلت و احسان و خودداري از ظلم و خطر و بزرگ شمردن قتل نفس و انصاف بر مردم و فروبردن غضب و اجتناب فساد در روي زمين.با نظر به اين توصيف نيكو كه اميرالمومنين عليه‌السلام درباره بعضي از مردن نژاد عرب فرمودند معلوم مي‌شود كه محكوم ساختن نژاد عرب بطور كلي در همه ادوار تاريخ و در همه موقعيتها قطعا يك خطاي نابخشودني است. در قرآن مجيد همانگونه كه اعراب با كفر و نفاق و جهل به حدود آنچه كه خدا به پيامبرش فرستاده است توصيف شده‌اند همانگونه با صفات بسيار عالي انساني نيز تعريف شده‌اند.آيات مربوط چنين است: الاعراب اشد كفرا و نفاقا و اجدر ان لا يلموا حدود ما انزل الله علي رسوله و الله عليم حكيم. و من الاعراب من يتخذ ما ينفق مغرما و يتربص بكم الدوائر عليهم دائره قربات عند الله و صلوات الرسول الا انها قربه لهم سيدخلهم الله في رحمته ان الله غفور رحيم. (اعراب (آن قسمت از عرب كه خارج از شهرها زندگي مي‌كردند.) داراي كفر و نفاق شديدتري هستند و آنان به جهل به حدود آنچه كه خداوند به رسولش نازل كرده است شايسته‌ترند و خداوند دانا و حكيم است. و گروهي از اعراب وجود دارد كه آنچه را انفاق كرده است ضرر تلقي مي‌كند و براي شما (مسلمانان) در انتظار حوادث ناگوار است حوادث ناگوار شايسته آنان است و خداوند شنوا و دانا است. و از اعراب گروهي است كه ايمان به خدا و روز قيامت مي‌آورد و آنچه را كه انفاق كرده است اطاعتها و تقربها بخدا و موجب دعاهاي پيامبر در حق خود اتخاذ مي‌نمايند آگاه باش كه دعاهاي پيامبر وسيله تقرب آنان بخدا است. خداوند آنان را به زودي در رحمت خود داخل مي‌كند و قطعا خداوند بخشاينده و مهربان است.)بنابراين اميرالمومنين عليه‌السلام در آن موقع سران سپاه خود را با توجه دادن به عظمتها و شهامتها و رادمرديهايي كه در سرگذشت بعضي از دودمانهاي عرب ديده شده بود براي دفاع از جانها و حقوق جانها آدميان مي‌فرمايد. و مي‌توان گفت: منظور اميرالمومنين عليه‌السلام اينست كه حال كه انديشه و دريافت شما از عظمت دين و رسالت رسول او و شناخت ارزش جانهاي مردم كوتاه است حداقل به تاريخ و سرگذشت دودمانهائي از عرب كه از صفات عالي انساني برخوردار بوده‌اند مراجعه كنيد و راه آنان را پيش بگيريد. اين نوع احتياج و استدلال را در روز عاشورا از فرزند نازنين اميرالمومنين عليه‌السلام سر سلسله شهداي راه حق و حقيقت امام حسين عليه‌السلام مي‌بينيم- وقتي كه عمر بن‌سعد- آن شقي ضد انسان و انسانيت فرمانده فريب خوردگان دون صفت فرمان هجوم به خيمه‌هاي بي‌پناه امام حسين عليه‌السلام مي‌دهد و آن موقعي بود كه هنوز سرور شهداي ابديت زنده بود يا بدني كه بجهت ورود زخمهاي شديد سخت ناتوان شده بود حركتي بخود مي‌دهد و فرياد مي‌زند: «ان لم يكن لكم دين و كنتم لا تخافون المعاد فكونوا احرارا في دنياكم» اگر براي شما ديني نيست و از قيامت نمي‌ترسيد (اقلا) آزاد مرداني در اين دنيا باشيد.) از بعضي تواريخ نقل مي شود كه آن بزرگوار مضمون اين جمله را هم فرموده است كه: و ارجعوا الي انسابكم ان تحسبون انفسكم عربا (و بر گرديد به نسبهاي گذشته خود و از اخلاق آنان پيروي كنيد اگر خود را عرب مي‌شماريد.)****«من الرائح الي الله كالظمان يرد الماء. الجنه تحت اطراف العوالي. اليوم تبلي الاخبار، و الله لانا اشوق الي لقائهم منهم الي ديارهم» (كيست كه رهسپار كوي لقا الله شود چونان تشنه‌اي كه به آب برسد. بهشت زير اطراف نيزه‌ها است. امروز نيتها و اعمال مورد آزمايش قرار مي‌گيرد و سوگند بخدا من به رويارويي با دشمنانم مشتاق‌ترم از اشتياق آنان به وطنهاي خود.)آيا در ميان شما كسي هست كه تشنه بي‌قرار ديدار خداوندي باشد؟اين همان فرياد مقدسي است كه همواره از ناي رشد يافته‌ترين انسانها (انبياي عظام و حكماي انساني) در جوامع بشري طنين انداز بوده است. معناي اين فرياد چنين است: آيا در ميان شما كسي هست كه بيدار را بر خواب و هشياري را بر تخدير و آگاهي را بر غفلت ترجيح بدهد؟ آيا در ميان شما كسي هست كه با شناخت حقيقي معناي حيات معناي حيات از صورت بي‌محتواي زندگي طبيعي حيواني دست بر دارد و ذائقه جان خود را با آب حيات (حيات معقول) آشنا بسازد؟ آيا مي‌توان در ميان شما كسي را پيدا كرد كه از بيماري كبر و خود پسندي و خودنمائي خود را نجات داده با عقل سليم و وجدان پاك وجود ديگر انسانها را هم مانند وجود خود به رسميت بشناسد؟ آيا در ميان شماها كساني پيدا مي‌شوند كه ديده هدف شناس داشته باشند و يقين پيدا كنند كه در درون آنان نوعي تشنگي مقدس وجود دارد كه هيچ آب و شربت گوارا و شراب طهوري جز ورود به چشمه سار لقاء الله و آشاميدن از آن توانايي برطرف كردن آنرا ندارد؟ برخيزد از اين سراب آب نماي خواسته‌هاي غرايز حيواني دور شويد برخيزيد از لجنزار خود خواهيهاي تباه‌كننده خود را دور كنيد برخيزيد از اين زندگي ذلت بار كه (بايد نفسهاي خود را با اجازه دشمن از سينه بياوريد (دست بشوييد اين زندگي نيست اين و بال گردن جان شما است كه محصول ادعاي زنده بوده است كه سر داده‌ايد و بدانيد آن انسان مي‌تواند از دمهاي خود دمي را به غنيمت ببرد كه بپذيرد اين دمها برمي‌آورد بفرمان او نيست. و آن انسان مي‌تواند ادعاي جان داشتن كند كه بداند جان او جلوه‌اي از حسات ربوبي است.بگذر ز جهان كه اين جهان آن تو نيست           وين دم كه همي زني بفرمان تو نيستگر ملك جهان جمع كني شاد مشو          ور تكيه بجان كني مكن جان تو نيستآن بهشت برين و فردوس اعلي كه جايگاه شكوفائي حيات ابدي شما است با آن بالهاي فرشته‌اي بسوي آن پرواز خواهيد كرد كه در ميدان مبارزه و دفاع از جانها آدميان و حقوق آنها امروز بشكل نيزه و شمشيرها جلوه مي‌كند آري امروزكه روز تكاپو در ميدان مسابقه در خيرات. كمالات است نيزه‌ها و شمشيرهايي كه وسائل و ابزار حمايت از ارواح انساني و برپا داشتن ارزشهاي والاست فردا بالهاي ملكوتي شما است براي پرواز بيارگاه ربوبي. سپاهيان من اي لشكريان الهي از هيچ تلاشي براي از بين بردن دشمنان خونخوار جامعه مضايقه نكنيد زيرا همين تلاشها و تكاپوها با نيتهاي صادقانه است كه علامت از عهده برآمدن شما در امتحان بسيار با اهميتي است كه جهاد در راه خدا ناميده شده است. اما، من كه فرمانده شما در اين كارزار حق با باطل هستم من كه هيچ گامي جز بارضايت خداوندي برنداشته‌ام من كه هرگز در اين دنيا خود را از آگاهي و هشياري محروم ننموده‌ام. من كه به تنها خود را جزئي از مجموع انسانها و انسانها را اجزائي از شخصيت خود مي‌دانم بلكه مالكيت همه دنيا را در برابر رنجاندن مورچه‌اي با كشيدن پوست جوي از دهان آن جاندار نمي‌پذيرم. من كه بخوبي تشنگي روحم را براي ورود به چشمه سار خداوندي بخوبي درك مي‌كنم و مي‌دانم كه: ظماء بقلبي لا يكاد يسيغه رشف الزلال و لو شربت بحورا (يك تشنگي در قلب من وجود دارد كه آشاميدن آبهاي زلال آنرا برطرف نخواهد كرد اگر چه درياهائي از آب بياشامم) و في ظما قلبي دليل علي وجود السلسبيل في جره الموت الرحوم (و در تشنگي دلم دليلي است بر وجود آب ملكوتي سلسبيل در كوزه‌اي كه مرگ مهربان براي من يعني همه انسانها آماده كرده است) (جبران خليل جبران) و اين آب ملكوتي همان برطرف شدن پرده‌ها از جلو بينايي حقيقي انسان است كه موجب يقين شهودي او به لقاءالله مي‌گردد. 

شرح ابن میثم بحرانی ( ترجمه محمدی مقدم )سپس بى فايده بودن فرار را در جنگ به آنان يادآورى مى كند، براى اين كه فايده اى كه در فرار تصوّر مى شود در امان ماندن از مرگ است در حالى كه انسان هيچ گاه از مرگ مصون و در امان نيست، چنان كه خداوند متعال فرموده است: «قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا»، شمشير آخرت را براى مرگ استعاره فرموده، و جهت تشبيه اين است كه مرگ و شمشير هر دو به زندگى آدمى پايان مى دهند، و رشته حيات انسان سرانجام با همين شمشير منقطع خواهد شد.امام (ع) پس از بيان اين مطالب، آنان را به صفاتى مى ستايد، كه با داشتن آن اوصاف، فرار براى آنان ننگ آور است: اين كه آنان اشراف عرب، و سنام اعظم يعنى كوهان بزرگتر يا برجستگان اين قومند، اين كه واژه سنام را براى آنان استعاره آورده از جهت شباهتى است كه در بلندى قدر و رفعت مقام به كوهان شتر دارند.سپس با ذكر زشتيهاى فرار، تقبيح خود را نسبت به اين عمل ناپسند كه نيز در آن سودى نيست تأكيد مى كند، امّا عيبهاى آن يكى اين كه مستلزم خشم پروردگار است، زيرا كسى كه از جهاد در راه خدا شانه خالى مى كند و مى گريزد، مرتكب معصيت پروردگار شده و از فرمان او سرپيچى كرده است و مستحقّ عذاب و كيفر او مى باشد، ديگر اين كه متضمّن ذلّت و سرافكندگى هميشگى و ننگ دائمى در اولاد و اعقاب اوست، و اين نيازى به توضيح ندارد، و اين كه در فرار سودى نيست براى اين است كه فرار چيزى بر عمر او نمى افزايد، زيرا مى دانيم كه با فرار خود نمى تواند اجل محتوم خود را تغيير دهد، و مدّتى را هم كه در فرار گذرانده جزء عمر او بوده، و از اين راه چيزى بر عمر خود نيفزوده است، و بى ترديد براى او در لوح قضاى إلهى اجلى تعيين شده است كه فرار نمى تواند ميان او و آن مانع شود و مرگش را به تأخير اندازد، اين گفتار هشدارى است به آنان كه مرگ را فراموش نكنند.اين كه فرموده است: «رائح إلى اللّه كالظّمآن يرد الماء»:اين استفهامى است بر سبيل عرض، يعنى از كسى كه در راه خدا گام برمى دارد، و در طريق او حركت مى كند، خواسته شده كه مانند تشنه اى كه براى دست يافتن به آب در حركت است، به سوى او بشتابد، و وجه مشابهت ميان اين دو، لزوم شتاب در حركت و كوشش مشتاقانه براى وصول به مطلوب است.در عبارت «الجنّة تحت أطراف العوالي» اشاره است به اين كه خواست آن بزرگوار، رهسپار شدن مردم به سوى خدا به وسيله جهاد است، و با ذكر بهشت آنان را به آن جذب و تشويق فرموده است، اين كه در عبارت مذكور بهشت تحت... نيزه ها گفته شده و از جهات ششگانه تنها اين جهت ذكر گرديده براى اين است كه غرض از كوششها و مجاهدتها براى نيزه زدن در راه خدا داخل شدن به بهشت است، و اين كوششها و تلاشها در زير نيزه ها انجام مى گيرد، از اين رو واژه بهشت بر همين حركات و اعمال كه هدف آنها رسيدن به بهشت است اطلاق شده است، و اين از باب نامگذارى شيء است به نام غايت و نتيجه آن. 

منهاج البراعه (خوئی)منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 159 و أيم اللّه لئن فررتم من سيف العاجلة لا تسلموا من سيف الآخرة، و أنتم لهاميم العرب، و السّنام الأعظم، إنّ في الفرار موجدة اللّه و الذّلّ اللّازم، و العار الباقي، و إنّ الفارّ لغير مزيد في عمره، و لا محجوز بينه و بين يومه، من رائح إلى اللّه كالظمآن يرد الماء، الجنّة تحت أطراف العوالي، اليوم تبلى الأخبار، و اللّه لأنا أشوق إلى لقائهم منهم إلى ديارهم.اللغة:و (اللّهاميم) جمع اللّهموم بالضم كعنقود و عناقيد الجواد من النّاس و الخيل و (سنام) الابل معروف و (الموجدة) الغضب و السخط و في بعض النسخ (و الذّل اللّاذم) بالذّال المعجمة أيضا بمعنى اللازم بالزاء يقال: لذمت المكان أى لزمته و (العوالي) جمع العالية و هي أعلى القناة أو رأسها أو نصفها الذي يلي السنان. و (تبلى الأخبار) هنا بالبا الموحّدة و في بعض النسخ بالياه المثنّاة التحتانيّة.الأعراب:و قوله: من رائح إلى اللّه رائح خبر لمبتدأ محذوف و الجملة صلة من، و في بعض النسخ الرائح إلى اللّه كالظمآن، و هو الأوفق، و يجوز على الأوّل كون خبر من لفظ كالظمآن و جملة يرد صفة للظمآن، و يجوز كون كالظمآن صفة لرائح و خبر من جملة يرد، و على ذلك فلا بدّ أن يراد بالماء الحياة الأبد على سبيل المجاز و في بعض النسخ كالظمآن يرد إلى الجنّة، و هو يؤيّد كون جملة يرد خبرا كما هو ظاهر.المعنى:ثمّ أقسم بالقسم البارّ فقال (و أيم اللّه لئن فررتم من سيف العاجلة) لحبّ البقاء و الحياة استعاره مشاكلة (لا تسلموا من سيف الآخرة) أى من عذاب اللّه و عقابه سبحانه على فراركم و تخاذلكم، و تسميته العذاب بالسيف إما مبنىّ على الاستعارة أو على المشاكلة (و أنتم لها ميم العرب) أى ساداتها و أجوادها استعاره- تشبيه بليغ (و السنام الأعظم) أراد شرفهم و علوّ نسبهم على سبيل الاستعارة أو التشبيه البليغ لأنّ السنام أعلى أعضاء البعير و أرفعها (إنّ في الفرار) من الجهاد (موجدة اللّه) سبحانه و غضبه يوم الحساب (و الذلّ اللّازم و العار الباقي) في الأعقاب (و انّ الفارّ لغير مزيد في عمره و لا محجوز بينه و بين يومه) يعني انّ منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 163 الفرار لا يزيد في عمر الفارّ و لا يحجز بينه و بين اليوم الذي قدّر فيه موته كما قال تعالى في حقّ المنافقين المعتلّين في الرّجوع يوم الأحزاب بأن بيوتهم عورة:«قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَ لا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً».يعنى قل للّذين استأذنوك في الرّجوع و اعتلّوا بأنّ بيوتهم يخاف عليها: لن ينفعكم الفرار من الموت أو القتل، إن كان حضر آجالكم فانه لا بدّ من واحد منهما و لا ينفعكم الهرب و الفرار، و إن لم يحضر آجالكم و سلمتم من الموت أو القتل في هذه الوقعة لم تمتّعوا في الدّنيا إلّا أياما قلائل.ثمّ أكّد الحثّ عليهم بالترغيب و التشويق فقال (من) هو (رائح إلى اللّه) و ذاهب إلى رضوان اللّه سبحانه (كالظمآن) العطشان (يرد الماء) و يروى غلته (الجنّة تحت أطراف العوالي) و أسنّة الرّماح و تحت ظلال السيوف (اليوم تبلى الأخبار) أى أخبار الحرب من الثبات و الفرار و يمتحن السرائر و الضمائر من الايمان و النفاق و الشجاعة و الجبن و غيرها، أو يمتحن الأخيار من الأشرار (و اللّه لأنا أشوق) و أرغب (إلى لقائهم) أي الأعداء (منهم إلى ديارهم).الترجمة:و بخدا سوگند اگر بگريزيد شما از شمشير دنيا سلامت نمانيد از شمشير آخرت و حال آنكه شما أشراف عرب هستيد و كوهانهائى بزرگتر أرباب أدب مى باشيد، بدرستى كه در گريختن از جنگ غضب پروردگار است، و ذلّت و خوارى هميشگى است و عار و سركوبى باقى است، و بدرستى كه فرار كننده از جنگ زياده كننده نيست در عمر خود، و باز داشته شده نيست ميان خود و ميان روز موعود خودكسى كه رونده است بسوى آفريدگار مثل تشنه ايست كه وارد شود بر آب بهشت عنبر سرشت، در زير أطراف نيزهاى بلند مقدار است، امروز آشكار مى شود خبرها.  

افضُض : خرد كن و بشكن،
أبسِل : هلاك كن
طَعن دِراك : ضربه پى در پى
يَفِلق الهام : مى شكافد سر را
يُطيحُ العِظام : استخوانها را جدا مي كند
يُندِر السَواعِد : بزمين مى افكند بازوها را
مَناسِر : جمع منسر : دسته اى از لشكر كه پيشرو سپاه باشد
كَتائِب : جمع كتيبه : لشكرى بين صد و هزار
حَلائِب : جمع حليبة : افرادي كه از هر طرف جمع شوند
خَميس : لشكرى مركب از چهار هزار ببالا
تَدعَق : بكوبد، پخش شود
نواحِر : جمع نحيرة : گلو و سينه
مَسارِب : راهها، جمع مسرب
مَسارِح : چراگاهها، جمع مسرح 

بار خدايا اگر شاميان از حق روى گرداندند جمعشان را پراكنده، و در ميانشان اختلاف و تفرقه بيفكن، و آنان را براى خطاكاريشان به هلاكت رسان.
۳. ضرورت جنگ بى امان براى شكست شاميان:
همانا شاميان، بدون ضربت نيزه هايى پياپى هرگز از جاى خود خارج نشوند، ضرباتى كه بدنهايشان را سوراخ نمايد، چنانكه وزش باد از اين سو فرو شده بدان سو در آيد، ضربتى كه كاسه سر را بپراكند، و استخوانهاى بدن را خرد، و بازوها و پاها را قطع و به اطراف پخش كند. آنان دست بر نمى دارند تا آنگاه كه دسته هاى لشكر پياپى بر آنان حمله كنند و آنها را تيرباران نمايند، و سواران ما هجوم آورند، و صف هايشان را درهم شكنند، و لشكرهاى عظيم، پشت سر لشكرهاى انبوه،(۱) آنها را تا شهرهايشان عقب برانند، و تا اسب ها، سرزمينشان را كه روى در روى يكديگر قرار دارد، و اطراف چراگاهايشان، و راه هاى آنان را، زير سم بكوبند.
______________________________________
(۱). الخميس: لشكرى كه از پنج جهت آراسته باشد. عقب، جلو، راست، چپ، و قلب سپاه.
 

بار خدايا، اگر حق را نمى پذيرند، جمعشان را پراكنده ساز و ميانشان اختلاف انداز و آنان را به سبب خطاهايشان به هلاكت رسان.
ايشان از باورهاى خود بازنگردند، مگر آن گاه كه، ضربتهاى پى در پى نيزه ها بدنهايشان را سوراخ كند، چنانكه نسيم از آنها بگذرد و سرهايشان بشكافد و استخوانهايشان خرد گردد و دستها و پاهايشان به اطراف پراكنده شود و لشكرها دسته دسته از پى هم بر آنها بتازند و سوارانى كه از هر سوى روى آورده اند بر سرشان هجوم آورند و لشكرهاى گران به شهرهايشان روانه گردد و سراسر بلادشان در زير سمّ ستوران كوبيده شود و گرداگرد مراتع و چراگاههايشان را فرو گيرند.
سید رضی مى گويد: «دعق» به معنى «دق» است، يعنى كوبيدن. يعنى اسبها به سمهاى خود زمينشان را فرو كوبند و «نواحر» به معنى متقابل است: روبروى يكديگر. مى گويند، «منازل بنى فلان تتناحر» يعنى، مقابل يكديگر است.
 

خداوندا! اگر آنها حق را نپذيرند (و دست از ظلم و کشتار و فساد برندارند) جماعتشان را در هم بشکن و متفرق کن، و اتحادشان را به پراکندگى مبدّل ساز، و به خاطر گناهانشان آنها را تسليم هلاکت کن.
(بدانيد) آنها هرگز از جاى خود برکنده نمى شوند تا اين که نيزه داران، با نيزه هاى پى درپى بدنشان را سوراخ کنند آن گونه که نسيم از آن بگذرد، و شمشير زنان ضربه هايى بر آنان وارد سازند که سر آنها را بشکافد و استخوانها را خُرد کند و دستها و پاها را جداسازد، آنها بايد پيوسته مورد تهاجم قرار گيرند و گروهها پشت سر هم آنان را تيرباران کنند و گروهى از لشکر به يارى گروه ديگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد ولشکرهاى سواره نظام يکى پس از ديگرى آنان را تا شهرهايشان تعقيب کنند، تا زمانى که سمّ اسبهاى شما آخرين نقطه سرزمين آنها را بکوبد و مسير رفت و آمد و جادّه ها و چراگاههاى آنها را از هر سو اشغال کند.
 

بار خدايا اگر از حق سر باز زنند جمعيّتشان را پريشان ساز، و ميانشان اختلاف افكن، و به خاطر خطاكارى شان به هلاكت در انداز.
آنان از جاى خود نشوند تا پى در پى زخم نيزه خورند، زخمى كه تنشان را سوراخ نمايد، چنانكه نسيم از اين سو بدان در شود و از آن سو در آيد، و ضربتى كه كاسه سر را دراند، و استخوانها را خرد كند، و بازوها، و پاها را پراند، تا آن گاه كه دسته هاى لشكر پياپى بر آنان حمله كنند، و سواران هجوم آرند، و صفهاشان را درهم شكنند، و سپاهيان هزاران پس هزاران به شهرهاشان در آيند، و اسبان، سرزمينهاشان را كه روى در روى يكديگر است، زير سم بسايند.
[مى گويم، «دعق» به معنى «كوفتن» است، يعنى اسبان به سمها زمينهاى آنان را كوبند، و «نواحر» به معنى «متقابل» است، چنانكه گويند: منزلهاى بنى فلان «متناحر»، يعنى «متقابل» است.]
 

خداوندا، اگر دشمنان ما حق را ردّ كردند جمعيّتشان را پريشان ساز، و اتّحادشان را قرين تفرقه گردان، و آنان را به خاطر خطاهايشان به هلاكت انداز.
بدانيد دشمن جاى خود را از دست ندهد جز با نيزه هاى پى در پى شما كه زخم كارى به آنان بزند، و ضربه اى كه فرقشان را بشكافد، و استخوانها را بشكند، و بازوها و قدمها را جدا سازد، و تا وقتى كه گروهها پى در پى به آنان حمله برند، و سواران بر آنان هجوم كنند و صفهايشان را درهم شكنند، و لشكريان از پس لشكريان به شهرهايشان در آيند، و سم اسبانتان سرزمين هاى متصل و رو بروى هم آنها را درهم بكوبد، و اطراف كشتزارها و مراتعشان را زير لگد قرار دهد.
مى گويم: «دعق» به معناى كوبيدن است، يعنى اسبان زمين هاى ايشان را به سم خود بكوبد. «نواحر الأرض» زمين هاى رو بروى هم است گفته مى شود: «منازل بنى فلان تتناحر»: يعنى منزلهاى فلان طايفه برابر يكديگر است.
 

شرح : پیام امام امیر المومنین ( مکارم شیرازی )پيام امام اميرالمؤمنين عليه ‏السلام، ج‏5، ص: 277-274 آخرين سنگرهاى دشمن را در هم بشکنيد!امام (عليه السلام) در اين بخش ـ که بخشى پايانى خطبه است ـ به دو چيز مى پردازد : نخست دشمنان را مورد نفرين قرار مى دهد، نفرينى که شکست و عذاب الهى را براى آنها به ارمغان آورد و دل دوستان را محکم و اراده آنها را قوى و نيرومند مى سازد. عرضه مى دارد :«خداوندا ! اگر آنها حق را نپذيرند جماعتشان را در هم بشکن و متفرّق کن و اتحادشان را به پراکندگى مبدّل ساز، و به خاطر گناهانشان آنها را تسليم هلاکت کن» (اللَّهُمَّ فَإنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ(1) جَمَاعَتَهُمْ. وَشَتِّتْ کَلِمَتَهُمْ، وَأَبْسِلْهُمْ(2) بِخَطَايَاهُمْ).شايان توجه اين که امام (عليه السلام) نفرين خودرا مشروط مى کند به عدم پذيرش حق، چرا که هدف نهايى از اين جنگ و مبارزه، استيلاى بر دشمن و حکومت کردن نبوده است بلکه هدف امام (عليه السلام) چيزى جز پذيرش حق نيست اگر آن را پذيرا شوند جنگى در کار نخواهد بود و چنين است جنگ و ستيز تمام حق طلبان و افراد با ايمان در تمام طول تاريخ.نکته ديگر اين که : امام (عليه السلام) در ضمن اين نفرين اختلاف کلمه را به عنوان وسيله اى براى تفرقه و شکست معرفى مى کند و گناهان را، از اسباب بدبختى و ناکامى. و به اين ترتيب نفرين او هم درس است نه يک درس، بلکه درسها.در قسمت ديگرى از اين بخش از خطبه، به يک دستور مهم جنگى ديگر، اشاره کرده و به آنها مى گويد : اگر مى خواهيد پيروز شويد بايد ضرباتِ همه جانبه، بر آنها وارد کنيد و هر بخش از لشکر مأموريت خاص خودرا انجام دهد و دشمن را به هنگام شکست تا آخرين مرحله تعقيب کنيد، تا پيروزى همه جانبه حاصل شود و در شرح اين دستور، چنين مى فرمايد :«آنها ـ يعنى دشمنان ـ هرگز از جاى خود برکنده نمى شوند، تا اين که نيزه داران با نيزه هاى پى درپى بدنشان را سوراخ کنند آن گونه که نسيم از آن بگذرد و شمشير زنان ضربه هايى بر آنها وارد سازند که سر آنها را بشکافد و استخوانها را خرد کند و دستها و پاها را جدا سازد» (إنَّهُمْ لَنْ يَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهمْ دُونَ طَعْن دِرَاک(3) : يَخْرُجُ مِنْهُمُ النَّسِيمُ; وَضَرْب يَفْلِقُ الْهَامَ، وَيُطِيحُ(4) الْعِظَامَ. وَيُنْدِرُ(5) السَّوَاعِدَ وَالاَْقْدَامَ).و در ادامه مى فرمايد : «آنها بايد پيوسته مورد تهاجم قرار گيرند و گروهها پشت سر هم آنان را تيرباران کنند. و گروهى از لشکر به يارى گروه ديگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد و لشکرهاى سواره نظام يکى پس از ديگرى آنان را تا شهرهايشان تعقيب کنند، تا زمانى که سم اسبهاى شما آخرين نقطه سرزمين آنها را بکوبد و مسير رفت و آمد و جادّه ها و چراگاههاى آنها را از هر سو اشغال کند» (وَحَتَّى يُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ(6) تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ; وَيُرْجَمُوا بِالْکَتَائِبِ(7) تَقْفُوهَا الْحَلاَئِبُ(8); وَحَتَّى يُجَرَّ بِبِلاَدِهمُ الْخَمِيسُ(9) يَتْلُوهُ الْخَمِيسُ; وَحَتَّى تَدْعَقَ(10) الْخُيُولُ فِي نَوَاحِرِ(11) أَرْضِهِمْ. وَبِأَعْنَانِ(12) مَسَارِبِهِمْ(13) وَمَسَارِحِهِمْ(14) ).امام (عليه السلام) در بخش نخستين اين خطبه، آداب فردى جنگ را به سربازان خود مى آموزد و در اين بخش اخير، آداب گروهى را که چگونه گردانها ولشگرها، سواره نظام و پياده نظام با هماهنگى دقيق در برابر دشمن عمل کنند و با استفاده از روشهاى کارآمد، آنها را در هم بکوبند.از نکات مهمى که امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه به آن پرداخته، اين است که پيروزى بر دشمن را نيمه کاره نگذارند اى بسا عقب نشينى ها جنبه غافلگيرانه دارد، و هدف، حملات سخت ترى است، بايد دشمن را تا اقصى نقاط شهرهايش تعقيب کنند و همه جا را تحت اشغال خود درآورند تا احتمال حمله مجدّد به کلّى از ميان برود.اگر لشکر امام (عليه السلام) در «صفّين» که اين خطبه، قبل از جنگ «صفّين» ايراد شده، همين يک دستور را عمل مى کردند فتنه بنى اميّه براى هميشه خاموش مى شد و بساط ظلمشان برچيده و سايه حکومت شومشان از سر مسلمانان کوتاه مى گشت. ولى با نهايت تأسّف همه اين دستورات امام (عليه السلام) را شنيدند ولى به هنگام عمل کنار گذاشتند و طعم تلخ آن را نيز چشيدند.* * *مرحوم سيّد رضى (رحمه الله) در پايان اين خطبه به شرح چند لغت پيچيده آن پرداخته مى گويد :اَلدَّعْقُ : الَّدّقَ، اي تَدُقُّ الْخُيُولُ بِحَوافِرِها أَرْضَهُم، وَنَواحِرَ أَرْضِهِمْ : مُتَقَابِلاتُها وَيُقَالُ : مَنازِلُ بَنِي فُلان تَتَناحَرُ أَيْ تَتَقَابَلُ; «دعق» به معنى کوبيدن است يعنى سواران با سمّ اسبها سرزمين آنها را مى کوبند و تعبير به «نواحر أرضهم» به معنى بخشهاى مقابل يکديگر است، گفته مى شود : منزلهاى فلان قبيله «تناحر دارند يعنى مقابل و قرينه يکديگرند» (پايان کلام سيّد رضى). ولى بسيارى از ارباب لغت «نواحر» را به معنى مناطق دور دست تفسير کرده اند و مناسب خطبه بالا همين معناست.* * *پی نوشت:1. «افضض» از مادّه «فضّ» (بر وزن حظّ) به معنى شکستن است.2. «أبسل» از مادّه «بسل» (بر وزن نسل) به معنى نگاهدارى و منع کردن از چيزى با قهر و غلبه است و «ابسال» به معنى تسليم کردن کسى به هلاکت آمده است و جمله بالا اشاره به همين معناست.3. «دراک» از مادّه «درک» به معنى چيزى است که پى درپى بوده باشد و گويى يکى از آنها ديگرى را درک مى کند و به آن مى رسد. بنابراين «طعن الدراک» به معنى نيزه هايى است که يکى پشت ديگرى بر پيکر دشمن وارد مى شود.4. «يطيح» از مادّه «اطاحه» به معنى افکندن است.5. «يندر» از مادّه «اندار» به معنى به زمين انداختن اسب و گاهى به کم کردن چيزى از حساب نيز اطلاق مى شود.6. «مناسر» جمع «منسر» (بر وزن محفل) به معنى گروهى از لشکر است که در پيشاپيش لشکر حرکت مى کند و به آن طليعه گفته مى شود. و «منسر» (بر وزن منبر) به معنى منقار پرندگان گوشتخوار است.7. «کتائب» جمع «کتيبه» به معنى گروهى از لشکر (مانند گردان) است.8. «حلائب» جمع «حليبه» يا «حلوبه» به معنى جمعيّتى است که از هر سو گرد هم مى آيند و به بخش سواره نظام لشکر نيز اطلاق مى شود.9. «خميس» به معنى يک لشکر کامل مى باشد که از پنج بخش تشکيل شده است : مقدّمه، ميمنه، ميسره، قلب و ساقه.10. تفسير «تدعق» در کلام سيّد رضى خواهد آمد.11. تفسير «نواحر» در کلام سيّد رضى خواهد آمد.12. «اعنان» به گفته لسان العرب جمع «عنن» (بر وزن کفن) به معنى نواحى و اطراف چيزى است.13 و 14. «مسارب» جمع «مسربه» به معنى چراگاه و «مسارح» جمع «مسرح» آن هم به معنى چراگاه است ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند : «مسارح» به چراگاه هايى گفته مى شود که در اوّل روز حيوان را در آن جا به چرا مى برند ولى «مسارب» مفهوم عامى دارد (شرح ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 9). 

شرح علامه جعفری«اللهم فان ردوا الحق فافضض جماعتهم و شتت كلمتهم و ابسلهم بخطاياهم» (پروردگارا اگر آن تبهكاران (سپاه معاويه) حق را رد كردند جمعشان را پراكنده ساز و كلمه (نظر و عقيده و سخن باطل) آنان را متفرق و تباه بفرما آنان را به نتيجه خطاهايشان كه هلاكت ابديست بسپار.)فقط حق است كه مي‌تواند جامع حقيقي انسانها در يك وحدت عالي بوده باشد:شما اگر همه مردم روي زمين را كه بنا به آمارهاي تخميني شماره نفوس آنها به پنج ميليارد و نيم مي‌رسد با كمال دقت مورد تحقيق و بررسي قرار بدهيد و با تحليل مغز و رواني همه آنان طرز تفكرات و دريافتها و آرمانهاي آنان را مورد تحليل قرار بدهيد به دو نفر، آري حتي به دو نفر انسان نخواهد رسيد كه هر يك از آن دو اتحاد حقيقي ما بين خود و نفر دوم احساس كند مگر اينكه هر دو يا هر چند نفر از نظر تكامل روحي بجائي رسيده باشد كه درك و اعتقاد و عمل به حق، آنان را بهم بپيوندد.براي توضيح اين مسئله، نخست انواع اتحادهاي متنوع را كه در ذيل مي‌آوريم (و آنها را در تحقيق مباحث (اعلاميه حقوق بشر از ديدگاه اسلام) نيز مطرح نموده‌ايم) مورد توجه قرار بدهيم. البته همانگونه كه خواهيم ديد اتحادها متنوعند: طبيعي، ماوراي طبيعي، مربوط به ماهيت اختياري، ارزش، مكتبي قراردادي.1- اتحاد در خالق (خالق همه آنان خداست) ما (ماوراي طبيعي)2- اتحاد در حكمت بالغه خداوند كه آنان را بوجود آورده است و در سرنوشت و هدف اعلائي كه همه انسانها توانائي وصول به آنرا دارند، (ماوراي طبيعي است) از آن جهت كه حكمت الهي و سرنوشت نهائي دو حقيقت فوق طبيعي مي‌باشد، و (طبيعي است) زيرا تكاپو براي وصول به آن سرنوشت و هدف به اختيار انسان و در عرصه طبيعت انجام مي‌گيرد.3- اتحاد در آغاز خلقت در عرصه طبيعت از يك پدر و مادر (طبيعي)4- اتحاد در ماده خلقت (خاك) (طبيعي)5- اتحاد در ماهيت و اصول مختصات جسماني و مغزي و رواني (طبيعي و ماوراي طبيعي)6- اتحاد در كرامت طبعي اولي (ذاتي) كه خداوند بر همه انسانها عنايت فرموده است. (طبيعي و ماوراي طبيعي)7- اتحاد در داشتن استعداد تحصيل كرامت ارزشي در به ثمر رساندن شخصيت انساني (طبيعي و ماوراي طبيعي)8- اتحاد ناشي از جاذبه كرانت ارزش ميان انسانهاي رشد يافته (طبيعي و ماوراي طبيعي)9- اتحاد فوق وحدتها و كثرتهاي طبيعي. انسانها با اين اتحاد شگفت‌انگيز است كه دراين فرمول 1= همه و همه 1= به وحدت مي‌رسند (ماوراي طبيعي)10- اتحاد در وحدت اصول اديان الهي (فطري)11- اتحاد در هدف گيريها (طبيعي)12- اتحاد در برابر حقوق طبيعي و حقوق طبيعي و حقوق وضعي و هر قانوني كه براي زندگي طبيعي و حيات معقول انسانها ضرورت دارد. (قراردادي- طبيعي)در ميان همه اين اتحادها فقط شماره 8 و 9 (اتحاد ناشي از جاذبه كرامت ارزشي ميان انسانهاي رشد يافته) و (اتحاد فوق وحدتها و كثرتهاي طبيعي است) كه به وحدت كلمه حقيقي و حذف هدفهاي اختياري و وحدت در (حيات معقول) نائل مي‌گردند. بنابراين اين اعتراض برطرف مي‌شود كه اثر نفرين اميرالمومنين عليه‌السلام درباره سپاهيان معاويه مشاهده نمي شود (زيرا آنان با صف بهم پيوشته در ميدان در مقابل اميرالمومين و سپاهيان وي مقاومت نموده و پس از پايان جنگهاي صفين همانگونه كه ملاحظه شد معاويه بر اريكه تنازع در بقاء تكيه زد و مردم جوامع اسلامي آن دوران را هم در زندگي اجتماعي بهم پيوست.)اولا- پيوستن اجباري مردم از روي ترس و وحشت و يا از روي نفع پرستي به همديگر غير از آن اتحاد ارزشي است كه ميان انسانهاي رشد يافته با كمال اختيار تحقق مي‌يابد.ثانيا- اگر هم فرض كنيم مردم اجتماعات آن دورانها مانند مردم اجتماعات روزگار ما بدون وحشت و ترس و يا نفع‌پرستي محض با همديگر متصل و پيوسته بوده‌اند آيا چنين نيست كه اين بهم پيوستگيها ناشي از احساس ضرورت ادامه زندگي دسته جمعي است كه يك عده سياستمداران يا سياست بازان مقدمات آنرا فراهم مي‌آورند؟ قطعا چنين است. مگر امروزه اين قضيه كه اتصال انسانها بيكديگر از روي نياز است و انفصال آنان از يكديگر برمبناي سود است بعنوان يك اصل كلي پذيرفته نشده است؟****«انهم لن يزولوا عن مواقفهم دون طعن دراك يخرج منهم النسيم و ضرب يفلق الهام و يطيح العظام و يندر السواعد و الاقدام و حتي يرموا بالمناسر تتبعها المناسر و يرجموا بالكتائب تقفوها الحلائب و حتي يجر ببلادهم الخميس يتلوه الخميس و حتي تدعق الخيول في نواحر ارضهم و باعنان مساربهم و مسارحم» (آنان مواضع خود را از دست نخواهند داد مگر با ضربه‌هاي پي در پي نيزه‌ها كه ضربه خورده را به نفسهاي آخرين بكشاند (و يا از شكاف جراحت آنان نسيم عبور كند) و مگر با ضربتي كه تارك دنيا آنان را بشكافد استخوانهاي آنانرا بيند از دو بازوها و قدمهاي آنان را از تن جدا كند و بر خاك بيفكند. (آنان جاي خود را تغيير نخواهند داد) مگر با هجوم سپاهياني پس از سپاهيان و مگر با كوبيدن آنان با لشگري پس از لشگري كه از همه سو جمع شده و انبوه گشته‌اند و مگر اينكه لشگريان پي در پي به شهرهاي آنان كشيده شوند تا آنكه اسبهاي سواران سمهاي خود را بر آخرين خطوط سرزمينشان بكوبند و همه اطراف مراتع و چراگاههايشان را زير لگدهاي خود بگيرند.)شدت مقاومت و نهايت پافشاري مردم درباره يك موضوع دليل حق بودن آن نيست:چنين نيست كه هر جا كه عده‌اي از مردم درباره يك موضوعي مقاومت و پافشاري شديد داشته باشند دليل حق بودن آن موضوع محسوب گردد در طول تاريخ و در همه جوامع فراوان ديده شده است كه مردمي زياد درباره موضوع باطل به شدت ايستادگي كرده و تا پاي جان از آن دفاع نموده‌اند با اينكه نه تنها پس از گذشتن مدتي بلكه در همان زمان انسانهايي آگاه و پاكدل وجود داشتند كه باطل بودن آن موضوع را كه قربانيهاي بي‌شماري به خاك و خون انداخته بود بخوبي مي‌فهميدند ولي انان به جهت عللي از ابراز بطلان ويامبارزه عليه حمايتگران آن امتناع مي‌ورزند. در اين بحث اين سوال پيش مي‌آيد كه بنابراين يعني بنابراين كه در حمايت از باطل هم جديت و صميميت و مقاومت شديد امكان داشته باشد چه فرقي با حق پيدا مي‌كند؟پاسخ اين اعتراض چنين است كه اولا از مختصات هر حقي جديت و صميميت و مقاومت شديد در دفاع از آن و اجراي آن است يعني هر حقي در صورتي كه حاميان آن حقيق ضرورت و ارزش آنرا بدانند تا آخرين نفس در اجرا و دفاع از آن تلاش جدي مي‌نمايد. نه اينكه در هر موردي كه اين امور وجود داشته باشد دليل حق بودن آن است. اين معني در آيه 103 از سوره الكهف چنين آمده است: قل هل ننبئكم بالاخسرين اعمالا. الذين ضل سعيهم في الحياه الدنيا و هم يحسبون انهم يحسبون صنعا. (بگو با آنان آيا از وضع كساني كه اعمال آنان زيانكارترين اعمال است بشما خير بدهم آنان كساني هستند كه كار و كوشش آنان در اين زندگي دنيوي گمراه و پوچ شده است در حالي كه آنان كمال مي‌كنند كه كار نيكو انجام مي‌دهند). يعني امكان آن هست كه عده‌اي از مردم بدترين كارها را مرتكب شوند و آنها را بحساب بهترين اعمال بياورند و بديهي است كه كسي كه معتقد است كه كار صحيح و شايسته و ضروري را انجام مي‌دهد در راه اجرا و دفاع از آن از هيچ گونه تلاش و جديت و مقاومت مضايقه نخواهد كرد. تحليل اصلي اين پديده كه چگونه مي‌شود كه گاهي باطل هم مورد جدي‌ترين دفاع و شديدترين مقاومت براي اجراي آن قرار مي‌گيرد؟در اين تحليل ما به چند گروه از انسانها مي‌رسيم كه بايد وضع هر يك از آنها را در پديده فوق جداگانه تفسير و توضيح بدهيم:گروه يكم- انسانهائي هستند كه وضع رواني آنان در اينگونه موارد يك حالت بازتابي محض دارد اينان بدون تفكر و تدبر در حقيقت حوادث همين كه ديدند عده‌اي از مردم بطور جدي تصميم گرفته و اقدام بكاري كرده‌اند آنان نيز با كمال جديت به راه مي‌افتند و چه بسا كه وضع رواني اين مقلدان بينوا خيلي جدي‌تر از صاحبان اصل موضوع باطل باشد. در اينجا جريان آن درويش بسيار جالب است كه وارد خانقاهي مي‌شود و درويشان بدون اطلاع او خري را كه به آن سوار شده و به آن جايگاه آمده بود مي‌فروشند و عيش و عشرت را براه مي‌اندازند و در پايان كار اين جمله را هم بعنوان ورد دسته جمعي مي‌خوانند كه (خر برفت و خر برفت و خر برفت) و خود همين درويش از روي تقليد با آنان همكار و همصدا مي‌شود.گروه دوم- با اينكه مي‌دانند آنچه كه براي دفاع از آن تلاش مي‌كنند باطل است قدرت اراده بركنار رفتند از آن دفاع را در خود نمي‌بينند حتي ممكن است نوعي اكراه بي‌اثر درباره تلاشي كه در درون خود داشته باشند.گروه سوم- اسارت سخت و بردگي مطلق هوي و هوسهاي نفساني شايد بتوان گفت اين يكي از اساسي‌ترين علل تلاش و مقاومت جدي در حمايت از باطل و باطل گرايان مي‌باشد. وقتي كه انسان هوي و هوس خود را تا سرحد الوهيت به بالا ببرد قطعي است كه ملاك حركت و تلاش و جديت وي همين هوي و هوس خواهد بود اعم از اينكه حق باشد يا باطل زير املاك حيات و كوشش براي آن چيزي جز هوي وهوس در نزد او نيست. ممكن است گفته شود آيا امكان آن هست كه واقعا مطلوبيت هوي و هوس تا درجه الوهيت بالا برود؟ پاسخ اينست كه آري مكر سخن خداوندي را نشنيده‌ايد كه مي‌فرمايد: افرايت من اتخذ الهه هواه و اضله الله علي علم (آيا ديده‌اي كسي كه هواي خود را براي خود معبود اتخاذ كرده است و خداوند او را برمبناي علم گمراهش كرده است.)وقتي كه ما در وضع رواني اينگونه اشخاص دقت مي‌كنيم مي‌بينيم: اساسي‌ترين مختص معبود قرار گرفتن، توجه انسان با همه ابعادش و عناصر فعال شخصيتش به موضوعي است كه آنرا مورد گرايش قرار داده است و ما مي‌توانيم از كلمه گرايش و پستش درباره چنين وضع رواني استفاده كنيم بدون كمترين مسامحه. وقتي مي‌گوئيم آن شخص هوي‌پرست است و آن شخص لذت پرست است سخني مجازي نگفته‌ايم زيرا پرستش و گرايش همانگونه كه بوسيله عوامل و استعدادهاي خيلي والاي شخصيت تحقق پيدا مي‌كند مانند خداپرستي و خداگرايي انبياي عظام و اوصياي كرام و ديگر اولياءالله، همچنين پرستش و گرايش به يك موضوع بي‌اساس مانند مقام، ثروت، هوس، و لذت و شهرت نيز با بكار گرفتن عوامل و استعدادهاي خيلي والاي شخصيت صورت مي‌پذيرد.گروه چهارم- كساني هستند كه نخست با تكيه به نيروي حقيقت خواهي خود و با استناد به معلوماتي محدود كه دارند وارد جريانات زندگي كه پر از حق و باطل است مي‌گردند ناگهان با بروز استعدادهاي جالب توجه از وي و استقبال و توجه مردم به وي نيروي حقيقت خواهي او مستهلك مي‌گردد يا در صورت خود باختگي شديد در برابر مقام و شهرت و ثروت و خودنمايي همان نيرو را در استخدام باطل خواهي در مي‌آورد و تدريجا با تفسيرات و توجيهات نابكارانه از معادن باطلها گوهرهاي حق را استخراج مي‌كنند و واقعا آنها را حق مي‌بينند. در اين موقعيت است كه او در برابر حق كر و كور و لال شده است: صم بكم عمي فهم لا يرجعون (آنان كر و لال و كورند و آنان برنمي‌گردند) صم بكم عمي فهم لا يعقلون (آنان كر و لال و كورند و آنان تعقل نمي‌كنند).گروه پنجم- جهل به قانوني بودن و عظمت حق و خلافت قانوني بودن و پستي باطل است كه درد بي‌درمان بشريت است. اگر در دورانهاي گذشته اكثريت جهل به حق و باطل بر مبناي عوامل مستقيم مربوط به خود انسانها بود، امروزه به استثناي جوامعي كه از فرهنگها و علوم و معتقدات صحيح بطور طبيعي بدورن، اكثريت انسانهاي جاهل به حق و باطل تحت تاثير تبليغات مغرضانه و كثيف قدرت پرستان خودكامه دنيا در جهل و بي‌خبري غوطه‌ورند. اگر افراد اين گروه بقدري تحت فشار تبليغات قرار بگيرند كه به هيچ وجه قدرت تشخيص حق و باطل را نداشته باشند، خود گمان ندارند و از آزادي در تشخيص و انتخاب كه دو اساس حيات انساني مي‌باشند، محرومند و بعبارت ديگر اينان مستضعفاني هستند كه اگر كمكي به استضعاف خود ننمايند، سرنوشت ابديتشان مربوط به لطف و عنايت خاص ربوبي خواهد بود. و اگر كمترين قدرت رهائي از چنگال خودكامگان را داشته باشند و بتوانند از آزادي در تشخيص حق و باطل و انتخاب حق برخوردار شوند و معذلك كوتاهي كنند و تن به استضعاف بدهند به همان مقدار از قدرت كه دارا مي‌باشند، مسئول خواهند بود، اين مسئوليت هم در پيشگاه خداوندي قانوني است و هم عرصه تاريخ.گروه ششم- دارندگان تعصبهاي احمقانه به آن چيزها است كه مورد تمايل قرار گرفته و سپس به وسيله تلقينات و تجسمات بي‌اساس همان تمايلات مبدل به گرايشهاي تعصبي گشته است مخصوصا اگر عوامل رقابتهاي احمقانه نيز موجب تشديد دفاع از موضوع مورد تمايل قرار بگيرد مانند نژاد، اقليم و سوابق انتقام جوئي و تحريكات ايدئولوژيك و غيره. افراد اين گروه در حالت جنيني در شكم تمايلات خود همان تعصبها جز خون خوردن چيزي ديگر ندارند. -آري اي انسان:سخت گيري و تعصب خامي است            تا جنيني، كار خون آشامي استچه بايد كرد كه افراد بسيار فراواني از اولاد آدم به سن هشتاد سالگي پا مي‌گذارند ولي از حالت جنيني كمترين فاصله را مي‌گيرند. آري افرادي بسيار فراوان با داشتن استعداد حركت به فراسوي زمان و كيهان بزرگ خود را در صندوقي كوچك از يك زيبائي محسوس زودگذر و يا چند كلمه و مفاهيمي كه با كمال پر روئي اسم آنها را علم و فلسفه و ادب و عرفان ناميده‌اند زنداني مي‌كنند و در توي همان صندوق سربسته سرود اعتلا به فراسوي زمان و احاطه معرفتي به كيهان بزرگ سر مي‌دهند بگو اي مولوي كه يادت بخير:چشم باز و گوش بازو اين عما            حيرتم از چشم بندي خدا 

شرح ابن میثم بحرانی ( ترجمه محمدی مقدم )سپس امام (ع) در دنبال بيانات خود به كسانى كه با او به جنگ برخاسته اند نفرين مى كند كه چنانچه دعوت حقّ او را نپذيرند، خداوند آنان را به پريشانى و نابودى گرفتار فرمايد. پس از آن آنها را بيم مى دهد كه بدون آنچه ذكر فرموده شاميان مواضع خود را ترك نخواهند كرد، و از جنگ دست باز نخواهند داشت.«الطّعن الدّراك» يعنى: نيزه پى در پى، و عبارت «يخرج منه النّسيم» كنايه است از اين كه بدنهاى آنها با زدن نيزه هاى پياپى آن چنان دريده و سوراخ شود كه نفس از آن برآورند، اين واژه به صورت نسم، همچنين قشم با قاف و شين معجمه نيز روايت شده و اين به معناى گوشت و پيه است، ولى اين روايت بعيد به نظر مى آيد.شريف رضىّ گفته است: «دعق» به معناى كوبيدن است يعنى تا اين كه اسبان زمينهاى آنان را لگد كوب سازند، «نواحر أرضهم» زمينهاى روبروى هم. گفته مى شود: «منازل بنى فلان تتناحر» يعنى: منزلهاى فرزندان فلان روبروى هم قرار دارد. 

منهاج البراعه (خوئی)منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 158 أللّهمّ فإن ردّوا الحقّ فافضض جماعتهم، و شتّت كلمتهم، و أبسلهم بخطاياهم، إنّهم لن يزولوا عن مواقفهم دون طعن دراك يخرج منه النّسيم، و ضرب يفلق الهام، و يطيح العظام، و يندر السّواعد و الأقدام، و حتّى يرموا بالمناسر تتبعها المناسر، و يرجموا بالكتائب، تقفوها الحلائب، و حتّى يجرّ ببلادهم الخميس يتلوه الخميس و حتّى تدعق الخيول في نواحر أرضهم، و بأعنان مساربهم و مسارحهم.(قال السيد ره: الدعق، الدقّ، اى تدقّ الخيول بحوافرها أرضهم، و نواحر أرضهم، متقابلاتها يقال: منازل بني فلان تتناحر أى تتقابل.) (25597- 25344)اللغة:و (أبسلته) أسلمته إلى الهلكة و (النسيم) الريح اللينة، و في بعض النسخ النسم أى طعن يخرق الجوف بحيث يتنفّس المطعون من الطعنة، و روى القشم بالقاف و الشين المعجمة و هو اللحم و الشحم و (فلقت) الشي ء افلقه بكسر اللّام فلقا شققته و (المناسر) جمع المنسر بفتح الميم و كسر السّين و بالعكس أيضا قطعة من الجيش تكون امام الجيش الأعظم و (الحلائب) بالحاء المهملة جمع حليبة و هى الطائفة المجتمعة من حلب القوم حلبا من باب نصر أى اجتمعوا من كلّ وجه و يقال احلبوا إذا جاءوا من كلّ أوب للنصرة و (الخميس) الجيش لأنه خمس فرق: المقدّمة، و القلب، و الميمنة و الميسرة، و الساقة و (المسارب) و (المسارح) جمع المسربة و المسرح و هو المرعى قال الشارح المعتزلي: (و نواحر أرضهم) قد فسّره الرضىّ و يمكن أن يفسّر بأمر آخر، و هو أن يريد أقصى أرضهم و آخرها من قولهم لآخر ليلة في الشهر ناحرة و المسارب ما يسرب فيه المال الراعى، و المسارح ما يسرح فيه و الفرق بين سرح و سرب أنّ السروح إنما يكون في أول النهار، و ليس ذلك بشرط في السروب.المعنى: ثمّ دعا عليهم بقوله: (أللّهم فان ردّوا الحقّ) و أرادوا إبطاله (فافضض جماعتهم و شتّت كلمتهم) أي بدّل اجتماعهم بالافتراق و اتّفاق قولهم بالاختلاف و النفاق الموجب للهزيمة (و أبسلهم بخطاياهم) أى اهلكهم و أسلمهم إلى الهلاك و لا تنصرهم بما اكتسبوا من الاثم و الخطاء كما قال سبحانه:«وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ ذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَ لا شَفِيعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ» منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 164 ثمّ أشار إلى جدّ الخصم في الجهاد تهييجا لأصحابه على المقاومة و الثبات فقال عليه السّلام (انهم لن يزولوا عن مواقفهم دون طعن دراك) متدارك متتابع يتلو بعضه بعضا (يخرج منه النسيم) و الريح اللينة لسعته كما قال الشاعر:طعنت ابن عبد القيس طعنة ثائر         لها نفد لو لا الشعاع أضاها       ملكت بها كفّى فانهرت فتقها         يرى قائم من دونها ما وراءها    يعني أنّ هذه الطعنة لا تّساعها يرى الانسان المقابل لها ببصره ما وراها، و انه لو لا شعاع الدّم لبان منها الضوء (و ضرب يفلق الهام) و يشقق الرءوس (و يطيح العظام و يندر السواعد و الأقدام) أى يسقطها من مواضعها و محالها (و حتّى يرموا بالمناسر) و الجيوش (تتبعها المناسر) الاخر (و يرجموا) أى يغزوا (بالكتائب) و طوائف الجيوش (تقفوها) و تتبعها (الجلائب) و الطوائف الاخرى المجتمعة من كلّ صقع و ناحية لنصرها و المحاماة عنها (و حتّى يجرّ ببلادهم الخميس يتلوه) و يعقّبه (الخميس) الآخر (و حتّى تدعق الخيول) و تدقّ بحوافرها (في نواحر أرضهم) أى متقابلاتها أو أواخرها (و بأعنان مساربهم و مسارحهم) أى أطراف مراعيهم و نواحيهاتكملة:هذا الكلام رواه المحدّث العلامة المجلسي (ره) بطرق متعدّدة و اختلاف كثير أحببت أن أورد ما رواه طلبا لمزيد الفائدة فأقول:روى (قده) في البحار من الكافي في حديث مالك بن أعين قال: حرّض أمير المؤمنين عليه السّلام النّاس بصفّين فقال: انّ اللّه عزّ و جلّ قد دلّكم على تجارة تنجيكم من عذاب أليم، و تشفى بكم على الخير، الايمان باللّه و الجهاد في سبيل اللّه و جعل ثوابه مغفرة للذنب و مساكن طيبة في جنّات عدن و قال جلّ و عزّ «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ»  فسوّوا صفوفكم كالبنيان المرصوص، فقدّموا الدارع و أخّروا الحاسر، و عضّوا منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 165 على النواجذ، فانه أبنا للسيوف عن الهام، و التووا على أطراف الرماح فانّه امور للأسنّة، و غضّوا الأبصار فانّه أربط للجاش و أسكن للقلوب، و أميتو الأصوات فانه أطرد للفشل و أولى بالوقار، و لا تميلوا براياتكم و لا تزيلوها، و لا تجعلوها إلّا مع شجعانكم، فانّ المانع للذّمار و الصابر عند نزول الحقائق هم أهل الحفاظ، و لا تمثلوا بقتيل، و إذا وصلتم إلى رحال القوم فلا تهتكوا سرّا «سترا ظ» و لا تدخلوا دارا، و لا تأخذوا شيئا من أموالهم إلّا ما وجدتم في عسكرهم، و لا تهيجوا امرأة بأذى و إن شتمن أعراضكم و سببن امرائكم و صلحائكم، فانهنّ ضعاف القوى و الأنفس و العقول، و قد كنا نؤمر بالكفّ عنهنّ و هنّ مشركات و ان كان الرّجل ليتناول المرأة فيعيّر بها و عقبه من بعده و اعلموا أنّ أهل الحفاظ هم الذين يحفّون براياتكم و يكتنفونها، و يصيرون حفافيها و ورائها و أمامها، و لا يضيعونها و لا يتأخّرون عنها فيسلموها و لا يتقدّمون عليها فيفردوها رحم اللّه امرأ واسا أخاه بنفسه، و لم يكل قرنه إلى أخيه، فيجتمع عليه قرنه و قرن أخيه فيكتسب بذلك اللّائمة، و يأتي بدنائة، و كيف لا يكون كذلك و هو يقاتل الاثنين، و هذا ممسك يده قد خلى قرنه على أخيه هاربا ينظر إليه و هذا فمن يفعله يمقته اللّه فلا تعرّضوا لمقت اللّه عزّ و جلّ فانما ممرّكم إلى اللّه و قد قال اللّه عزّ و جلّ: «لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا» و أيم اللّه لئن فررتم من سيوف العاجلة لا تسلمون من سيوف الآجلة، فاستعينوا بالصبر و الصّدق فانما ينزل النصر بعد الصّبر فجاهدوا في اللّه حقّ جهاده و لا قوّة إلّا باللّه.و فى كلام له آخر و إذا لقيتم هؤلاء القوم غدا فلا تقاتلوهم حتّى يقاتلونكم، فاذا بدءوا بكم فانهدوا إليهم و عليكم السكينة و الوقار، و عضّوا على الأضراس فانه أنبأ للسيوف منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 166 عن الهام، و غضّوا الأبصار، و مدّوا جباه الخيول و وجوه الرّجال، و أقلّوا الكلام فانه أطرد للفشل، و أذهب بالوهل، و وطنوا أنفسكم على المبارزة و المنازلة و المجادلة، و اثبتوا، و اذكروا اللّه عزّ و جلّ كثيرا فانّ المانع للذمّار عند نزول الحقائق هم أهل الحفاظ الذين يحفّون براياتهم و يضربون حافتيها و أمامها، و إذا حملتم فافعلوا فعل رجل واحد، و عليكم بالتحامى فانّ الحرب سجال لا يشدّون عليكم كرّة بعد فرّة، و لا حملة بعد جولة، و من ألقى اليكم السّلام فاقبلوا منه و استعينوا بالصّبر فانّ بعد الصّبر النّصر من اللّه عزّ و جلّ. «إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» .و في البحار من الارشاد قال من كلامه عليه السّلام أيضا في هذا المعنى أى فى تحضيضه على القتال يوم صفّين:معشر النّاس إنّ اللّه قد دلّكم على تجارة تنجيكم من عذاب اليم، و تشفى بكم على الخير العظيم: الايمان باللّه و رسوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و الجهاد في سبيله، و جعل ثوابه مغفرة الذّنوب و مساكن طيّبة في جنات عدن ثمّ أخبركم أنه «يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ»  فقدّموا الدّارع و أخّروا الحاسر و عضّوا على الأضراس فانّه أنبأ للسيوف عن الهام و التووا في أطراف الرماح فانه أمور للأسنّة، و غضّوا الأبصار فانه أربط للجاش و أسكن للقلوب، و أميتوا الأصوات فانّه أطرد للفشل و أولى بالوقار، و رايتكم فلا تميلوها و لا تخلّوها و لا تجعلوها إلّا في أيدي شجعانكم، فانّ المانعين للذّمار الصّابرين على نزول الحقائق أهل الحفاظ الذين يحفّون براياتهم و يكتنفونها، رحم اللّه امرء منكم آسى أخاه بنفسه و لم يكل قرنه إلى أخيه فيجمع عليه قرنه و قرن أخيه فيكتسب بذلك اللائمة، و يأتي به دنائة و لا تعرّضوا لمقت اللّه، و لا تفرّوا من الموت فانّ اللّه تعالى يقول: منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج 8، ص: 167 «قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا» و أيم اللّه لئن فررتم من سيف العاجلة لا تسلموا من سيف الآجلة، فاستعينوا بالصبر و الصّلاة و الصّدق في النّية فانّ اللّه تعالى بعد الصبّر ينزل النصر، هذا و قد مرّ أكثر الفقرات الأخيرة من هذا الكلام الذى نحن بصدد شرحه في رواية نصر بن مزاحم عن الشّعبي في شرح الخطبة الخامسة و الثّلاثين عند ذكر كيفية التحكيم فليراجع ثمة.بيان ما لعله يحتاج إلى التفسير من ألفاظ الروايتين فأقول قال الجوهرىّ «رصّصت» الشي ء رصّا ألصقت بعضه ببعض و منه بنيان مرصوص و «الحفاظ» بالكسر الذّب عن المحارم و «حفافيها» متعلّق بقوله: يكتنفونها أو بقوله: يصيرون أيضا على سبيل التنازع، قال في البحار و في بعض النسخ ورائها بدون العطف فهما الامام و الوراء و «نهد» الرّجل نهض و العدوّه صمد لهم.و قوله عليه السّلام «و مدّوا جباه الخيول و وجوه الرّجال» قال في البحار لعلّ المراد بهما تسوية الصّفوف و اقامتها راكبين و راجلين، أو كناية عن تحريكها و توجيهها إلى جانب العدوّ و «الوهل» الضعف و الفزع، و قوله «فانّ الحرب سجال» أى مرّة لنا و مرّة علينا، و أصله إنّ المستقين بالسجل يكون لكلّ واحد منهم سجلّ، و السجل الدلو الكبير و «السّلام» الاستسلام، و قد مرّ تفسير ساير ما يحتاج إلى التفسير في شرح المتن.تذكرة:قد قدّمنا في شرح الكلام الخامس و السّتين شطرا من وقايع صفّين، و أوردنا تمام وقايعها في شرحه و شرح ساير الخطب المتقدّمة عليه حسبما مرّت الاشارة اليها هنالك، من أراد الاطلاع عليها فليراجع ثمّة.الترجمة:بار پروردگارا اگر رد كنند اين قوم بد بنياد حق را پس پراكنده نما جماعت ايشان را، و متفرّق گردان سخنان باطل ايشان را، و هلاك بگردان ايشان را بگناهان خودشان، ايشان هرگز زايل نمى شوند از موقفهاى خودشان بى زدن نيزه پى در پى كه خارج بشود از او بجهت گشادى او نسيم، و بى ضربتى كه بشكافد كاسه سر را و بيندازد استخوانها را و بيفكند بازوها و قدمها را، و تا آنكه انداخته شوند بلشكرهائى كه مقدمه لشكر ديگر باشند كه تابع شود بايشان مقدّمة الجيش ديگر، و سنگسار شوند بلشكرهاى گران كه تبعيت نمايد بايشان لشكران جمع شده از هر طرف تا آنكه كشيده شود بشهرهاى ايشان سپاهى كه در عقب آن باشد سپاهى ديگر، و تا آنكه بكوبند اسبان بسمهاى خود در اواخر بلاد ايشان و بنواحى مراعى و چراگاههاى ايشان، يعني اگر جد و كوشش نشود در جهاد ايشان دست از طغيان خود بر نخواهند داشت .